Bỏ qua đến nội dung

Đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu - Cổ tự linh thiêng bên cửa biển Kỳ Ninh

Tọa lạc bên cửa biển Hải Khẩu thuộc thị xã Kỳ Anh, đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu là di tích lịch sử văn hóa quốc gia hơn sáu thế kỷ tôn vinh vị Quý phi triều Trần hiến dâng trọn vẹn trí tuệ và sinh mệnh cho non sông.

NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh quần thể kiến trúc mái ngói cổ kính của đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu giữa rặng cây xanh mát

Ẩn mình dưới chân núi Ô Tôn nơi sóng nước giao hòa cùng gió biển miền Trung, đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu từ hơn sáu trăm năm qua vẫn tỏa rạng vẻ uy nghiêm cổ kính trên dải đất cực Nam xứ Nghệ Tĩnh. Ngôi cổ tự không chỉ thu hút bước chân hậu thế bởi kiến trúc tam tòa rêu phong tuyệt mỹ mà còn lưu giữ câu chuyện bi tráng về bậc nữ lưu tài sắc vẹn toàn, tác giả bản điều trần chính trị kiệt xuất trong lịch sử trung đại Việt Nam.

Lịch sử khởi dựng đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu

Mỗi viên gạch ngói và tấm bia đá tại đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu đều kết tinh từ một giai đoạn lịch sử đầy biến động cuối thế kỷ XIV sang thế kỷ XV. Quá trình hình thành ngôi đền gắn liền trực tiếp với cuộc đời, tư tưởng trị quốc và sự hy sinh vì đại cục quốc gia của vị Quý phi tài danh triều Trần.

Thân thế Quý phi họ Nguyễn và bản Kê minh thập sách

Theo các nguồn sử liệu cổ, gia phả và thần tích lưu giữ tại đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu, vị nhân thần được phụng thờ tại di tích tên thật là Nguyễn Cơ, biểu tự Bích Châu, sinh năm Giáp Ngọ (1354) tại làng Động Phấn, huyện Hải Đường, phủ Thiên Trường (nay thuộc vùng đất Hải Hậu, Nam Định gắn liền với không gian văn hóa tỉnh Ninh Bình, quê hương phát tích của vương triều Trần từ thời vua Trần Thái Tông). Bà là con gái của đại thần Nguyễn Tướng Công, từ thuở niên thiếu đã nổi tiếng thông tuệ kinh sử, am tường âm luật, thi ca và sớm bộc lộ tư chất cương trực, giàu lòng trắc ẩn trước vận mệnh đất nước.

Vào tháng Giêng năm Quý Sửu (1373), tức niên hiệu Long Khánh thứ nhất, Nguyễn Thị Bích Châu được tuyển vào cung làm cung nhân của vua Trần Duệ Tông (Trần Kính). Nhờ tài đức hơn người và phong thái đoan trang, bà được nhà vua hết mực trân trọng, sắc phong làm Phù Gia Tư Đồ Quý phi (thường gọi là Tả cung Quý phi) và ban tên hiệu là Phù Dung. Sống giữa chốn hoàng cung Thăng Long đúng vào thời kỳ cuối triều Trần khi kỷ cương phép nước có dấu hiệu chùng xuống, Quý phi Nguyễn Thị Bích Châu không màng cảnh nhung lụa an nhàn mà luôn trăn trở về kế sách chấn hưng vận nước.

Đầu năm Đinh Tỵ (1377), nhận thấy triều chính có nhiều điều bất ổn và đời sống bách tính gặp nhiều cơ cực, bà đã thức trắng đêm soạn thảo và dâng lên vua Trần Duệ Tông bản biểu văn nổi tiếng mang tên Kê minh thập sách (Mười kế sách dâng lên lúc gà gáy sáng). Tên gọi Kê minh mượn hình ảnh tiếng gà gáy báo hiệu bình minh để thức tỉnh bậc quân vương và bá quan văn võ trước vận hội quốc gia. Nội dung mười kế sách trong Kê minh thập sách thể hiện tầm nhìn chính trị toàn diện, bao quát từ việc giữ vững căn bản đất nước, bảo vệ kỷ cương phép tắc, ngăn chặn thói tham nhũng lạm quyền, nuôi dưỡng sức dân, chấn chỉnh quân đội cho đến việc tuyển chọn người hiền tài trung nghĩa và lấy giáo hóa nhân nghĩa làm gốc.

Thông tin lịch sử và di tíchChi tiết xác thực tại đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích ChâuÝ nghĩa văn hiến và di sản
Tên gọi chính thức và dân gianĐền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu (Đền Bà Hải, Đền Hải Khẩu)Một trong những ngôi đền cổ linh thiêng bậc nhất vùng ven biển Bắc Trung Bộ
Vị trí tọa lạc hành chínhThôn Hải Khẩu, xã Kỳ Ninh, thị xã Kỳ Anh, tỉnh Hà TĩnhNằm tại điểm giao thoa giữa núi Ô Tôn, sông Vịnh và cửa biển Hải Khẩu
Nhân vật lịch sử phụng thờQuý phi Nguyễn Thị Bích Châu (1354 - 1377) triều vua Trần Duệ TôngNữ danh nhân tài sắc vẹn toàn, tác giả bản sớ chính trị Kê minh thập sách
Niên đại khởi dựng và sắc phongCuối thế kỷ XIV (đời Trần); sắc phong Chế Thắng Phu nhân năm 1470 (đời Lê)Hơn 600 năm lịch sử phụng thờ liên tục qua các triều đại Trần, Lê, Nguyễn
Xếp hạng di tích pháp lýDi tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia (Quyết định năm 1991)Trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh và giáo dục truyền thống yêu nước

Khí tiết hộ giá năm 1377 và sắc phong triều Lê

Dù rất cảm phục trí tuệ và tấm lòng ưu quốc ái dân trong bản Kê minh thập sách, vua Trần Duệ Tông lúc bấy giờ vẫn quyết định thân chinh cầm quân tiến về phương Nam vào đầu năm 1377. Sau nhiều lần dâng lời can gián không thành, Quý phi Nguyễn Thị Bích Châu đã xin đi theo đoàn thuyền chiến để trực tiếp hộ giá nhà vua. Theo chính sử và thần tích lưu truyền tại đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu, trong cuộc giao tranh ác liệt tại vùng cửa biển phương Nam vào tháng Giêng âm lịch năm Đinh Tỵ (1377), bà đã dũng cảm sát cánh cùng quân sĩ bảo vệ ngự giá và anh dũng hy sinh ở tuổi hai mươi tư đầy xuân sắc.

Khi đoàn thuyền đưa linh cữu Quý phi theo đường biển trở về kinh sư, đến vùng cửa biển Hải Khẩu thuộc đất Kỳ Hoa (nay là xã Kỳ Ninh, thị xã Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh), sóng gió bất ngờ nổi lên dữ dội khiến đoàn thuyền phải neo đậu dưới chân núi Ô Tôn. Cảm nhận được mối lương duyên linh ứng của bậc liệt nữ với vùng non nước Kỳ Hoa, triều đình đã làm lễ an táng thi hài bà ngay tại dải đất ven biển này và cho nhân dân địa phương lập miếu thờ khói hương phụng sự.

Bước ngoặt lịch sử nâng tầm quy mô cho đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu diễn ra vào năm Canh Dần (1470), niên hiệu Hồng Đức nguyên niên. Trong chuyến tuần du phương Nam qua vùng biển Kỳ Hoa gần khu vực đèo Ngang Hà Tĩnh, vua Lê Thánh Tông đã dừng thuyền tại cửa biển Hải Khẩu, đích thân đến miếu thờ dâng lễ kính viếng người nữ kiệt triều Trần. Cảm phục sâu sắc trước tài năng chính trị của bản Kê minh thập sách cũng như khí tiết trung trinh vì nước quên thân của bà, hoàng đế Lê Thánh Tông đã ban sắc truy phong mỹ tự Chế Thắng Phu nhân, đề thơ tưởng niệm và ban cấp ngân lượng cho quan dân bản hạt mở rộng miếu cũ thành ngôi đền bề thế.

Kiến trúc cổ kính của đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu

Trải qua hơn sáu thế kỷ tồn tại cùng nhiều đợt trùng tu dưới thời Lê trung hưng và triều Nguyễn, đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu (được nhân dân địa phương tôn kính gọi là đền Bà Hải hay đền Hải Khẩu) vẫn bảo lưu trọn vẹn cấu trúc kiến trúc cổ truyền phương Đông gắn liền với cảnh quan sơn thủy ven biển.

Địa thế tựa núi Ô Tôn hướng ra cửa biển Hải Khẩu

Điểm ấn tượng đầu tiên khi tiếp cận quần thể đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu tại xã Kỳ Ninh chính là thế đất phong thủy tọa sơn hướng thủy hiếm có. Phía sau lưng đền là ngọn núi Ô Tôn xanh thẫm đóng vai trò như chiếc ngai đá tự nhiên che chắn gió bão; phía trước mặt đền là dòng sông Vịnh hiền hòa đổ ra cửa biển Hải Khẩu và thông thẳng ra biển Đông bao la, kết nối liền mạch với dải bãi biển Kỳ Xuân Kỳ Anh ở phía Bắc.

Toàn bộ khuôn viên của đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu trải rộng trên diện tích hàng nghìn mét vuông, được bao bọc bởi những rặng cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi như đa, đề, sanh, si tỏa bóng mát rượi quanh năm. Trong tâm thức dân gian xứ Nghệ Tĩnh, ngôi đền Bà Hải tại Kỳ Anh cùng với đền Chiêu Trưng Lê Khôi ở cửa Sót (Lộc Hà) đã tạo thành những điểm tựa văn hóa tâm linh vững chãi nơi đầu sóng ngọn gió, gắn liền với cuộc sống bình yên của ngư dân vùng biển Hà Tĩnh.

Bố cục cổng tam quan và hệ thống tam tòa điện thờ

Tổng thể kiến trúc của đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu được quy hoạch đăng đối theo trục thần đạo hướng ra cửa biển, bao gồm các hạng mục nối tiếp nhau từ ngoài vào trong gồm Nghi môn (cổng tam quan), sân đền, nhà tả vu - hữu vu, hệ thống tam tòa điện thờ (Hạ điện, Trung điện, Thượng điện) và khu lăng mộ cổ:

Cổng tam quan hai tầng mái đao cong vút khắc câu đối chữ Hán tại đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu
Cổng tam quan hai tầng mái đao cong vút khắc câu đối chữ Hán tại đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu
  • Nghi môn và cổng tam quan: Cổng chính dẫn vào đền Bà Hải được xây dựng bề thế theo lối cổ lầu hai tầng tám mái với các đầu đao uốn cong mềm mại đắp nổi hình rồng chầu, phượng múa bằng sành sứ ghép mảnh tinh xảo. Hai trụ biểu chính khắc nổi đôi câu đối chữ Hán ca ngợi ân đức che chở dân Nam của Chế Thắng Phu nhân và trí tuệ vượt thời đại của bản Kê minh thập sách.
  • Sân đền và nhà Tả vu, Hữu vu: Bước qua cổng tam quan là khoảng sân rộng lát gạch đỏ truyền thống, hai bên bố trí hai lầu chuông, lầu trống cân xứng cùng hai dãy nhà Tả vu, Hữu vu lợp ngói mũi hài dùng làm nơi chuẩn bị đồ tế lễ và đón tiếp khách hành hương.
  • Quần thể Tam tòa điện thờ (Hạ điện, Trung điện, Thượng điện): Ba tòa điện chính của đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu được bố trí theo kiểu chữ Tam nối liền nhau bằng hệ thống máng xối cổ truyền. Tòa Hạ điện (Bái đường) có không gian thoáng đãng dành cho các nghi thức tế lễ cộng đồng; tòa Trung điện là nơi đặt các hương án thờ tự; tòa Thượng điện (Hậu cung) mang vẻ thâm nghiêm, tĩnh mịch nhất là nơi đặt khám thờ và tượng thờ Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu trong trang phục hoàng gia triều Trần.

Di vật cổ quý giá tại đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu

Không chỉ sở hữu bố cục không gian hài hòa với thiên nhiên ven biển, đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu còn được giới nghiên cứu mỹ thuật cổ đánh giá là một bảo tàng sống động lưu giữ nghệ thuật điêu khắc kiến trúc và hệ thống thư tịch, cổ vật quý hiếm qua nhiều thế kỷ.

Nghệ thuật chạm khắc gỗ đá và đôi câu đối chữ Hán

Bên trong các tòa điện thờ của đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu, hệ thống khung vì kèo gỗ lim được liên kết hoàn toàn bằng mộng truyền thống theo kết cấu giá chiêng chồng rường con nhị vững chắc. Trên các cấu kiện gỗ như đầu dư, kẻ hiên, bức cốn và cửa võng sơn son thếp vàng, các nghệ nhân mộc cổ truyền đã chạm thủng, chạm bong kênh những đề tài tứ linh (long, ly, quy, phượng) và tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai) với đường nét vô cùng thanh thoát, uyển chuyển.

Kiến trúc cổ lầu đắp nổi lưỡng long chầu nguyệt uy nghiêm bên trong đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu
Kiến trúc cổ lầu đắp nổi lưỡng long chầu nguyệt uy nghiêm bên trong đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu

Ở không gian ngoại thất và các cổng vòm nối vào điện thờ cổ tại đền Bà Hải, nghệ thuật đắp nổi phù điêu vữa tam hợp và khảm sành sứ đạt tới độ tinh xảo cao. Hình tượng lưỡng long chầu nguyệt, chim phượng hàm thư và các bức hoành phi chữ Hán được tạo tác công phu trên nền tường vàng cổ kính. Đặc biệt, hệ thống hoành phi và câu đối cổ treo tại Hạ điện và Trung điện đều là những áng văn chương cô đọng, tôn vinh trọn vẹn hai di sản lớn nhất của bà là bản Kê minh thập sách dưới triều vua Trần Duệ Tông và tấm gương trung liệt hộ quốc an dân.

Hệ thống sắc phong cổ, bia đá và chuông đồng lịch sử

Trải qua hơn sáu thế kỷ được các vương triều phong kiến và nhân dân hết lòng gìn giữ, đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu hiện vẫn bảo tồn được nhiều hiện vật lịch sử có giá trị khảo cổ và văn bản học đặc biệt:

  • Hệ thống sắc phong qua các triều đại: Đền lưu giữ các đạo sắc phong của các triều đại Lê và Nguyễn gia tặng mỹ tự Thượng đẳng thần cho Chế Thắng Phu nhân, ghi nhận công lao âm phù giúp nước, che chở thuyền bè qua lại trên vùng cửa biển Hải Khẩu.
  • Bia đá cổ và văn bản Kê minh thập sách: Trong khuôn viên di tích có hệ thống bia đá khắc ghi lịch sử trùng tu ngôi đền qua các thời kỳ cùng toàn văn mười kế sách trị quốc của bản Kê minh thập sách, giúp các thế hệ độc giả và nhà nghiên cứu dễ dàng tiếp cận nguyên bản tư tưởng chính trị thế kỷ XIV.
  • Quả chuông đồng cổ và đồ tế khí: Tại gác chuông của đền còn lưu giữ quả chuông đồng cổ đúc từ thời Nguyễn cùng bộ đồ chấp kích, bát bửu, khám thờ và long ngai chạm trổ tinh mỹ, tạo nên sự trang nghiêm cho không gian nội tự.

Giá trị tâm linh của đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu

Vượt lên trên giá trị của một công trình kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng thông thường, đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu đã trở thành điểm tựa tinh thần sâu sắc của cộng đồng cư dân miền biển Hà Tĩnh và là biểu tượng sáng ngời về trí tuệ, phẩm hạnh của người phụ nữ Việt Nam.

Không gian văn hóa tín ngưỡng ven biển nam Hà Tĩnh

Đối với cư dân vùng ven biển xã Kỳ Ninh và toàn địa bàn thị xã Kỳ Anh, đền Bà Hải giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng gắn liền với nhịp sống vươn khơi bám biển. Trước mỗi chuyến ra khơi xa hay sau những mùa đánh bắt thắng lợi, ngư dân vùng cửa biển Hải Khẩu đều thành kính tìm về đền dâng hương tưởng niệm vị nữ thần biển nhân từ. Đời sống văn hóa quanh vùng di tích cũng vô cùng trù phú với các làng nghề chế biến hải sản truyền thống lâu đời như nghề làm nước mắm Phú Khương Kỳ Anh thơm nồng hay sản vật mực khô Vũng Áng Kỳ Anh nổi tiếng khắp miền Trung.

Hằng năm, vào dịp tháng Hai âm lịch (trọng tâm là ngày 10 đến ngày 12 tháng 2 âm lịch, ngày tưởng niệm Quý phi Nguyễn Thị Bích Châu hóa thân vì nước), nhân dân địa phương và du khách thập phương lại hội tụ về khu di tích để tham dự lễ hội đền Bà Hải Kỳ Anh. Lễ hội được tổ chức trang trọng với đầy đủ phần lễ cổ truyền như lễ rước kiệu trên sông và trên bộ, lễ tế nữ quan, lễ thả đèn hoa đăng trên dòng sông Vịnh hướng ra cửa biển Hải Khẩu, hòa quyện cùng các hoạt động văn hóa dân gian truyền thống mang đậm bản sắc ngư dân ven biển.

Bảo tồn di tích quốc gia gắn với giáo dục truyền thống

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn học chính trị và nghệ thuật kiến trúc cổ, vào năm 1991, đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) chính thức xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Trong những thập niên qua, chính quyền tỉnh Hà Tĩnh và nhân dân địa phương đã thực hiện nhiều dự án tu bổ, tôn tạo tổng thể các hạng mục kiến trúc, kè đá chống xói lở bờ biển và chỉnh trang khuôn viên cây xanh nhằm bảo vệ bền vững di tích trước tác động của khí hậu ven biển.

Ngày nay, quần thể đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu không chỉ là điểm dừng chân văn hóa tâm linh quan trọng trên hành trình di sản miền Trung mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống yêu nước, ý thức trách nhiệm công dân và tư tưởng trọng dân thông qua di sản Kê minh thập sách. Nhằm gìn giữ và phổ biến sâu rộng những giá trị văn hiến đặc sắc của địa phương trên môi trường số, cổng thông tin Hà Tĩnh NSSC luôn đồng hành hệ thống hóa các nguồn tư liệu lịch sử chuẩn xác về hệ thống di tích và danh nhân trên toàn tỉnh.

Trải qua hơn sáu trăm năm lắng đọng cùng tiếng sóng vỗ nơi cửa biển Hải Khẩu, đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu vẫn vẹn nguyên vẻ đẹp cổ kính, trang nghiêm và sức sống văn hóa trường tồn trong lòng hậu thế. Ngôi đền vừa là một kiệt tác kiến trúc tâm linh ven biển của vùng đất Kỳ Anh, vừa là tượng đài bất diệt tôn vinh trí tuệ minh triết và tấm lòng trung liệt vì dân vì nước của bậc nữ kiệt triều Trần trong lịch sử dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Tĩnh

hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Tĩnh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất