Chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh - Danh lam cổ tự đệ nhất Hoan Châu
NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Ngự trị giữa tầng mây bảng lảng trên sườn đông dãy núi huyền thoại của xứ Nghệ, chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh từ bao đời nay đã đi vào tâm thức người Việt như một biểu tượng hoàn mỹ của cảnh sắc sơn thủy hữu tình. Không gian cổ tự trầm mặc hòa quyện cùng rừng thông đại ngàn tạo nên bức tranh di sản văn hóa tâm linh đặc sắc bậc nhất miền Trung.
Nguồn gốc lịch sử của chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh
Để lý giải sức hấp dẫn tâm linh bền bỉ suốt hơn bảy trăm năm của chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh, cần ngược dòng lịch sử về với những truyền thuyết Phật giáo dân gian và quá trình mở mang cõi bờ phía nam của các vương triều Đại Việt. Ngôi cổ tự nằm trên đỉnh Hương Tích ở độ cao 650 mét thuộc dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh, xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc.

Truyền thuyết Diệu Thiện hóa Phật nơi non thiêng
Trong kho tàng văn học dân gian và tín ngưỡng thờ Phật Quan Âm tại vùng đất Hoan Châu cổ, sự ra đời của ngôi chùa trên đỉnh Hương Tích gắn liền mật thiết với huyền tích cảm động về công chúa Diệu Thiện, con gái út của vua Trang Vương nước Sở. Tương truyền rằng dù sinh trưởng trong chốn hoàng cung lộng lẫy, công chúa Diệu Thiện từ nhỏ đã mang tấm lòng từ bi bác ái, một lòng hướng Phật và từ chối việc ép duyên quyền quý để giữ trọn chí nguyện tu hành cứu khổ cứu nạn. Trải qua muôn vàn thử thách nghiệt ngã, nàng đã theo chân con hổ trắng vượt ngàn dặm núi sông tìm đến dãy Hồng Lĩnh hùng vĩ, chọn hang đá thanh tịnh trên đỉnh Hương Tích để dựng am tu luyện đắc đạo, hóa thân thành Đức Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay cứu độ chúng sinh.
Sự giao thoa kỳ diệu giữa truyền thuyết Phật giáo Á Đông với địa hình thực tế của vùng núi Can Lộc đã kiến tạo nên một bản đồ địa văn hóa sống động quanh ngôi cổ tự. Ngay trên đỉnh núi Hương Tích hiện nay vẫn còn lưu truyền các địa danh tự nhiên gắn liền với câu chuyện cổ như nền Trang Vương nơi vua cha lập đàn vọng bái, động Tiên Nữ nơi công chúa ngồi thiền định, hay Khe Quỷ Khóc dưới chân núi. Chính lớp trầm tích huyền thoại thấm đẫm triết lý nhân quả, lòng hiếu thảo và đức hy sinh vị tha ấy đã biến đỉnh núi Hương Tích trở thành chốn tổ linh thiêng của tín ngưỡng thờ Phật Quan Âm tại Việt Nam.
Dấu ấn khởi dựng thời Trần và danh hiệu cổ
Xét theo các nguồn sử liệu thành văn, khảo cổ học và văn bia lưu giữ tại địa phương, ngôi chùa cổ trên đỉnh Hương Tích được chính thức khởi dựng từ thế kỷ mười ba dưới triều đại nhà Trần, thời kỳ Phật giáo Đại Việt phát triển cực thịnh với tư tưởng nhập thế của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Ban đầu, chùa chỉ là những am đá nhỏ và ngôi điện thờ bằng gỗ, tre nứa do các bậc thiền sư dựng lên trên nền đá tự nhiên để thờ Phật. Trải qua các triều đại Hậu Lê, Tây Sơn và nhà Nguyễn, ngôi chùa nhiều lần được trùng tu, mở rộng thành một quần thể kiến trúc tôn giáo quy mô lớn giữa đại ngàn Hồng Lĩnh.
Năm 1829 (niên hiệu Minh Mạng thứ mười), sau một đợt đại trùng tu quy mô lớn, bức hoành phi sơn son thếp vàng khắc bốn chữ Hán Hoan Châu đệ nhất danh lam (Thắng cảnh đẹp nhất xứ Hoan Châu) đã được trang trọng treo tại chính điện, xác lập vị thế đệ nhất danh thắng của ngôi chùa. Vẻ đẹp hùng vĩ, thanh tao của non nước Hương Tích đã truyền cảm hứng cho nhiều bậc danh nhân kiệt xuất của quê hương Hà Tĩnh như Đại thi hào Nguyễn Du, La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp và Đại danh y Lê Hữu Trác tìm đến vãn cảnh, đàm đạo triết học và lưu lại những vần thơ tuyệt bút ca ngợi khí thiêng sông núi Hồng Lam.
Bố cục kiến trúc tại chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh
Khác với những ngôi chùa đồng bằng thường trải rộng trên mặt phẳng đối xứng, chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh sở hữu nghệ thuật quy hoạch kiến trúc nương theo thế núi bậc thang vô cùng độc đáo. Toàn bộ các công trình tôn giáo được kiến tạo khéo léo trên những thềm đá tự nhiên ở độ cao hàng trăm mét, ẩn hiện dưới tán rừng thông, rừng trúc và sương mây bốn mùa.
Tam bảo Chùa Thượng, Am Thánh Mẫu và Điện Thiên Vương
Tổng thể không gian kiến trúc của quần thể di tích được chia thành ba cụm công trình chính liên kết chặt chẽ với nhau qua hệ thống bậc đá xanh cổ kính gồm Chùa Thượng, Đền Thiên Vương và Am Phun Mây. Trong đó, cụm Chùa Thượng giữ vai trò trung tâm với cung Tam Bảo và Am Thánh Mẫu (còn gọi là Am Phật Bà) nằm tựa lưng vào vách đá dựng đứng của đỉnh Hương Tích. Điện Tam Bảo được xây dựng theo kiểu kiến trúc truyền thống mái đao cong vút lợp ngói mũi hài, hệ thống cột kèo bằng gỗ lim vững chãi chạm khắc hoa văn rồng phượng và hoa sen tinh tế. Phía trên cao là Am Thánh Mẫu, nơi đặt pho tượng Phật Bà Quan Âm cổ kính ngự trên tòa sen trong không gian tĩnh mịch.
Nằm tách biệt ở một thế đất bằng phẳng thoáng đãng gần khu vực trung tâm là Đền Thiên Vương (thờ Tứ Đại Thiên Vương hộ trì Phật pháp) và khu vực nền Trang Vương gắn liền với truyền thuyết lịch sử của ngôi chùa. Sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc Phật giáo Bắc tông với tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ thần bản địa tạo nên nét đặc trưng Tiền Phật hậu Thánh đậm đà bản sắc văn hóa dân gian Việt Nam. Mọi hạng mục công trình từ cổng tam quan, gác chuông, nhà tổ cho đến các am nhỏ trên sườn đá đều sử dụng vật liệu đá xanh nguyên khối và gỗ bản địa, giúp ngôi cổ tự đứng vững trước gió bão miền Trung suốt nhiều thế kỷ.
Hình 1 - Kiến trúc cổ tự trầm mặc hòa quyện cùng thiên nhiên hùng vĩ tại chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh.
Nghệ thuật chạm khắc đá xanh và cổ vật quý
Một trong những giá trị mỹ thuật đặc sắc nhất còn lưu giữ tại quần thể cổ tự Hương Tích là nghệ thuật chế tác đá xanh và đúc kim khí truyền thống của các nghệ nhân vùng Hoan Châu xưa. Để dẫn lối lên chùa từ phía chân núi qua thung lũng đập Nhà Đường, hàng ngàn bậc đá xanh tự nhiên đã được các thế hệ tiền nhân đẽo gọt thủ công bằng những dụng cụ sắt thép tinh xảo từ làng rèn Trung Lương nổi tiếng dưới chân núi Hồng Lĩnh. Dọc theo các thềm chùa, hệ thống lan can đá, lư hương đá, chân tảng cột đá chạm cánh sen và các bức phù điêu đá khắc hình tứ linh đều mang đường nét khỏe khoắn, sống động của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lê - Nguyễn.
Hiện nay, bên trong khuôn viên chùa vẫn bảo tồn được nhiều cổ vật quý giá có niên đại hàng trăm năm lịch sử. Tiêu biểu trong số đó là quả chuông đồng cổ Thần chung Hương Tích, chiếc khánh đồng cổ có âm thanh ngân vang trong trẻo khắp núi rừng, hệ thống gần năm mươi pho tượng Phật cổ bằng gỗ mít sơn son thếp vàng và tượng đất nung mang phong cách điêu khắc thế kỷ mười bảy đến thế kỷ mười chín. Ngoài ra, tại sân chùa còn lưu giữ các tấm bia đá cổ khắc chữ Hán ghi lại lịch sử các lần trùng tu lớn vào năm Chính Hòa, năm Minh Mạng thứ mười (1829) và năm Thành Thái thứ mười ba (1901).
| Hạng mục kiến trúc và thắng cảnh | Vị trí trong quần thể Hương Tích | Đặc điểm nhận diện và giá trị văn hóa tâm linh |
|---|---|---|
| Điện Tam Bảo và Chùa Thượng | Tâm điểm ở độ cao 650 mét trên đỉnh núi | Kiến trúc gỗ truyền thống mái cong cổ kính, nơi thờ tự trung tâm của quần thể danh thắng |
| Am Thánh Mẫu (Am Phật Bà) | Vách đá cao phía trên Điện Tam Bảo | Gắn liền truyền thuyết công chúa Diệu Thiện tu hành hóa Phật Quan Âm cứu độ chúng sinh |
| Đền Thiên Vương và nền Trang Vương | Sườn núi khu vực trung tâm cổ tự | Phản ánh sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian cùng đạo lý hiếu nghĩa gia đình |
| Suối Tiên Tắm và Thác Giải Oan | Khe núi đá tự nhiên bên sườn Hương Tích | Dòng suối nước trong vắt chảy qua ghềnh đá quanh năm, biểu tượng thanh lọc tâm hồn thanh tịnh |
| Động Tiên Nữ và Am Phun Mây | Hốc đá tự nhiên trên đỉnh núi cao | Nơi mây mù hội tụ từ các khe đá bay lên như khói trầm, tạo cảnh sắc bồng lai tiên cảnh |
| Hệ thống chuông đồng và bia đá cổ | Khu vực gác chuông và nhà bia cổ tự | Lưu giữ minh văn chữ Hán thế kỷ XVII - XIX và danh hiệu Hoan Châu đệ nhất danh lam năm 1829 |
Thắng cảnh thiên nhiên quanh chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh
Không chỉ là một di tích kiến trúc tôn giáo cổ kính, chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh còn là trái tim của một quần thể danh lam thắng cảnh thiên nhiên kỳ vĩ. Sự kiến tạo địa chất hàng triệu năm của chín mươi chín đỉnh núi Hồng Lĩnh đã ban tặng cho khu vực quanh chùa hệ thống khe suối, thác nước, hang động và thảm thực vật nguyên sinh trù phú.
Động Tiên Nữ, Thác Giải Oan và Suối Tiên Tắm
Bao bọc xung quanh khu vực nội tự là một chuỗi các thắng cảnh tự nhiên mang tên gọi đầy chất thơ và đậm màu sắc thiền vị. Nổi bật nhất bên sườn núi phía đông nam là dòng Suối Tiên Tắm và Thác Giải Oan bắt nguồn từ những mạch nước ngầm tinh khiết trên đỉnh núi cao chảy tràn qua các tầng đá hoa cương phẳng lì. Nước suối tại đây quanh năm mát lạnh, trong vắt đến mức có thể nhìn thấu những viên sỏi trắng dưới đáy khe, hai bên bờ suối là những bụi trúc rừng và hoa sim tím nở rộ. Trong tâm thức của người hành hương, việc dừng chân bên dòng Thác Giải Oan lắng nghe tiếng nước chảy róc rách hòa cùng tiếng gió ngàn là khoảnh khắc tìm về sự bình yên, tĩnh tại trong tâm hồn.
Ngược lên phía trên các vách đá cheo leo là Động Tiên Nữ, Am Bát Cảnh, Bàn cờ Tiên và đặc biệt là hiện tượng tự nhiên kỳ thú tại khu vực Am Phun Mây. Do cấu tạo địa hình các khe đá sâu hút gió từ biển Đông thổi vào gặp độ ẩm cao của rừng già ở độ cao trên sáu trăm mét, những luồng hơi nước trắng xóa thường xuyên từ trong lòng hang đá cuộn trào bay vút lên bầu trời như phun mây. Phía dưới chân núi là khu vực Khe Quỷ Khóc, nơi dòng suối len lỏi qua những hẻm đá hẹp tạo ra âm thanh trầm bổng kỳ bí, làm phong phú thêm bức tranh cảnh quan sơn thủy của vùng non thiêng Can Lộc.
Rừng thông đại ngàn và hệ sinh thái núi cao
Toàn bộ quần thể danh thắng Hương Tích nằm giữa vùng lõi hệ sinh thái rừng đặc dụng rộng hàng ngàn héc-ta của dãy Hồng Lĩnh, kết nối mạch núi liên hoàn với các đỉnh non danh tiếng khác trong vùng như núi Thiên Tượng Hồng Lĩnh ở phía bắc hay sườn núi hướng ra biển nơi tọa lạc chùa Chân Tiên Lộc Hà. Điểm nhấn sinh thái ấn tượng nhất dọc theo hành trình hơn bốn ki-lô-mét từ chân núi tại đập Nhà Đường lên tới đỉnh chùa là những cánh rừng thông cổ thụ hàng trăm năm tuổi vươn thẳng tắp lên bầu trời xanh. Nhiều cây thông đại thụ tại khu vực sân chùa có đường kính thân cây hơn một mét, vỏ cây phủ đầy rêu xanh cổ kính, tỏa bóng mát rượi suốt bốn mùa.
Xen lẫn dưới tán rừng thông già là hệ thực vật núi cao đa dạng với các loài gỗ quý như lim xanh, sến, táu, các loài thảo dược quý hiếm và những rừng hoa mai rừng, hoa đỗ quyên khoe sắc mỗi độ xuân về. Phía dưới chân núi, dòng suối Hương Tích chảy gom nước về hồ đập Nhà Đường rộng lớn, mặt hồ phẳng lặng như gương soi bóng chín mươi chín đỉnh non Hồng Lĩnh trùng điệp. Từ đỉnh Hương Tích phóng tầm mắt ra bốn phương, người xem có thể thu trọn vào tầm nhìn bức tranh toàn cảnh đồng bằng Can Lộc trù phú, dòng sông Lam uốn lượn phía bắc và dải biển Đông xanh thẳm phía chân trời xa.
Giá trị di sản của chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh
Trải qua bao biến thiên của lịch sử dân tộc, chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh vẫn giữ vững vị thế là biểu tượng văn hóa tâm linh tối cao của vùng đất Hà Tĩnh. Giá trị của danh thắng này đã được khẳng định từ trong sử sách hoàng triều nhà Nguyễn cho đến các quyết định xếp hạng di sản quốc gia đương đại.
Biểu tượng chạm khắc trên Anh Đỉnh hoàng cung Huế
Một sự kiện lịch sử đặc biệt khẳng định tầm vóc quốc gia của danh thắng Hương Tích là vào năm Minh Mạng thứ mười sáu (1835), khi hoàng đế Minh Mạng cho đúc bộ bảo vật Cửu Đỉnh Hoàng cung Huế đặt trước sân Thế Miếu trong Kinh thành Huế để biểu trưng cho sự thống nhất, giàu đẹp và trường tồn của non sông Đại Nam. Trong số một trăm năm mươi ba họa tiết tiêu biểu nhất của cả nước được tuyển chọn chạm nổi lên chín chiếc đỉnh đồng, hình tượng thắng cảnh chùa Hương Tích và núi Hồng Lĩnh của tỉnh Hà Tĩnh đã vinh dự được chạm khắc trang trọng trên Anh Đỉnh và Cao Đỉnh. Sự kiện này chứng minh ngay từ thế kỷ mười chín, Hương Tích đã được triều đình công nhận là biểu tượng địa lý - văn hóa tiêu biểu bậc nhất của quốc gia.
Ghi nhận những giá trị lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và cảnh quan thiên nhiên độc đáo đó, ngày 2 tháng 3 năm 1990, Bộ Văn hóa - Thông tin đã ban hành Quyết định số 168-VH/QĐ chính thức xếp hạng Chùa Hương Tích thuộc xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh là Di tích lịch sử - văn hóa và danh thắng cấp Quốc gia. Danh thắng Hương Tích cùng với Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc ngay tại huyện Can Lộc đã tạo thành cặp đôi di sản tiêu biểu, kết nối hài hòa giữa chiều sâu văn hóa tâm linh ngàn năm với truyền thống yêu nước anh hùng của quê hương Hà Tĩnh.
Không gian lễ hội mùa xuân và bảo tồn danh thắng
Hằng năm, cứ mỗi độ Tết đến xuân về từ ngày mùng sáu tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch (với ngày chính hội là ngày mười tám tháng Hai âm lịch), không gian đại ngàn Hồng Lĩnh lại rộn ràng bước vào mùa lễ hội chùa Hương Tích truyền thống. Đây là một trong những lễ hội văn hóa tâm linh lớn nhất khu vực Bắc Trung Bộ, nơi hội tụ các nghi thức tế lễ Phật giáo trang nghiêm, làn điệu dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh mượt mà cùng những nén nhang thơm thanh khiết từ làng nghề hương trầm Tùng Lộc dâng lên cửa Phật để cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Những giá trị cốt lõi kết tinh tại di sản văn hóa - danh thắng quốc gia này có thể khái quát qua các điểm nhấn sau
- Giá trị lịch sử và huyền tích lâu đời: Khởi dựng từ thời nhà Trần thế kỷ XIII, gắn liền với truyền thuyết Phật Bà Quan Âm Diệu Thiện và văn hóa Phật giáo bản địa xứ Hoan Châu.
- Tầm vóc đệ nhất danh thắng quốc gia: Được tôn vinh là Hoan Châu đệ nhất danh lam năm 1829 và được chạm khắc biểu tượng vĩnh cửu trên Cửu Đỉnh hoàng cung triều Nguyễn.
- Kiến trúc cổ tự hài hòa cùng thiên nhiên: Quần thể Chùa Thượng, Am Thánh Mẫu, Đền Thiên Vương nương theo địa hình đá núi ở độ cao 650 mét giữa rừng thông cổ thụ đại ngàn.
- Trung tâm sinh hoạt văn hóa lễ hội mùa xuân: Không gian bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, giáo dục đạo lý từ bi, hướng thiện và tình yêu thiên nhiên đất nước.
Khép lại bức tranh toàn cảnh về danh thắng linh thiêng nơi đỉnh núi cao Can Lộc, chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh mãi mãi là viên ngọc quý kết tinh vẻ đẹp kỳ vĩ của thiên nhiên và chiều sâu tâm thức văn hóa của con người Hà Tĩnh qua hàng trăm năm lịch sử. Tiếng chuông chùa ngân nga giữa sương mây đại ngàn vẫn ngày đêm lan tỏa thông điệp an lành, nhân ái và hòa hợp giữa con người với đất trời quê hương. Trên hành trình gìn giữ và phát huy hệ thống di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Hà Tĩnh NSSC tiếp tục cung cấp những thông tin bách khoa toàn diện và chuẩn xác nhất về các danh lam thắng cảnh tiêu biểu của vùng đất Hồng Lam.
NSSC Hà Tĩnh
hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Tĩnh.
Bài liên quan
Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du - Mạch nguồn di sản văn hiến Tiên Điền
Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại vùng đất Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh bảo tồn nguyên vẹn quần thể kiến trúc cổ của dòng họ khoa bảng.
Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc - Bản hùng ca bất tử nơi tọa độ lửa Hà Tĩnh
Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc tại huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh khắc ghi sự hy sinh bất tử của mười nữ liệt sĩ Thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn.
Vườn quốc gia Vũ Quang - Kho báu sinh học và hào khí Cần Vương đại ngàn
Vườn quốc gia Vũ Quang là Vườn di sản ASEAN trên dãy Trường Sơn Bắc, nơi phát hiện loài Sao la, Mang lớn và lưu giữ dấu tích khởi nghĩa Hương Khê hào hùng.



