Làng rèn Trung Lương - Tiếng búa đỏ lửa dưới chân núi Hồng Lĩnh
NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Khi màn sương sớm còn bảng lảng vờn quanh những rặng thông già cổ thụ, nhịp sống tại làng rèn Trung Lương đã bừng tỉnh trong sắc đỏ rực của than hồng và âm thanh đe búa ngân vang rộn rã. Trải qua bao thế hệ bám trụ dải đất nắng gió, những lò than rực lửa nơi đây không đơn thuần là chốn mưu sinh nhọc nhằn mà đã thăng hoa thành một không gian văn hóa di sản đặc sắc, biểu trưng cho ý chí quật cường và đôi bàn tay khéo léo của người thợ xứ Nghệ.
Từng nhát búa giáng xuống thanh sắt nóng đỏ không chỉ định hình nên những nông cụ sắc ngọt cho đồng ruộng quê hương mà còn tôi luyện nên cốt cách kiên gan, chất phác của những người con sinh ra nơi bờ bãi sông Minh.
Cội nguồn lịch sử và huyền tích lập làng rèn Trung Lương
Theo dòng lịch sử thiên di của dân tộc, sự ra đời của làng rèn Trung Lương gắn chặt với tiến trình chinh phục tự nhiên hoang sơ và khát vọng chế ngự sắt thép của các thế hệ tiền nhân dưới chân ngàn Hống.
Dấu tích thuở xưa bên chân núi Hồng Lĩnh
Vùng đất Trung Lương xưa vốn là một rẻo đất hẹp kẹp giữa chân dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh hùng vĩ và nhánh sông Minh êm đềm xuôi về biển cả. Tương truyền vào khoảng thế kỷ thứ mười ba dưới triều nhà Trần, khi cư dân quy tụ về đây khai hoang mở đất, nghề rèn đã nhanh chóng bén rễ nhằm đáp ứng nhu cầu cấp thiết về công cụ phát hoang bờ bụi, đắp đập ngăn mặn và mở rộng ruộng đồng. Cảnh quan địa lý đặc thù với thế núi tựa lưng vững chãi, bên cạnh đỉnh núi Thiên Tượng Hồng Lĩnh quanh năm mây phủ, đã ban tặng nguồn than củi dồi dào từ rừng già cùng nguồn nước suối mát trong để tôi rèn sắt thép.
Từ những lò rèn lộ thiên thô sơ nép mình dưới bóng cây cổ thụ, phường thợ rèn Trung Lương dần hình thành các liên gia sản xuất chặt chẽ. Tiếng búa đe gõ nhịp đều đặn sớm hôm đã trở thành đồng hồ báo thức của cả một vùng quê trù phú, định hình nên bản quán giàu truyền thống thủ công mỹ nghệ bên cạnh vùng mộc nổi tiếng làng mộc Thái Yên ở bờ nam sông La.
Tín ngưỡng Lục vị tổ sư và hội Tiên Sơn
Trong tâm thức của mỗi người con làng rèn, lòng biết ơn sâu sắc đối với tiền nhân được gửi gắm trọn vẹn tại cụm di tích lịch sử văn hóa Tiên Sơn, nơi phụng thờ trang nghiêm Lục vị tổ sư nghề rèn. Tương truyền, sáu vị danh sư là những bậc thầy cơ khí tài ba từ phương Bắc xuôi về phương Nam truyền dạy bí quyết luyện sắt, chế tạo bễ thổi và nghệ thuật uốn thép cho dân làng. Ngôi đền cổ tọa lạc tại vị trí phong thủy đắc địa dưới bóng thông reo, trở thành chốn linh thiêng che chở cho ngọn lửa lò rèn quanh năm không bao giờ tắt.
Hằng năm vào ngày mùng bảy tháng Giêng âm lịch, người dân địa phương lại tưng bừng mở hội tế Đức Thánh tổ nghề rèn tại di tích Tiên Sơn. Không khí lễ hội diễn ra vô cùng trang trọng với các nghi thức dâng hương, rước kiệu và biểu diễn quai búa mở lò khai xuân. Đây là dịp hội tụ thiêng liêng để các bậc cao niên răn dạy con cháu về lòng yêu nghề, giữ gìn danh dự người thợ và tuyệt đối không bao giờ làm ra những sản phẩm kém phẩm chất đánh mất uy tín của tổ tiên.
Nguyên liệu quặng than và kỹ thuật của làng rèn Trung Lương
Sự trường tồn của làng rèn Trung Lương suốt nhiều thế kỷ không dựa vào bất kỳ sự may rủi nào mà bắt nguồn từ vốn tri thức dân gian đồ sộ về kim loại học cùng nghệ thuật hỏa công điêu luyện.
Nghệ thuật giữ lửa than củi và điều phối bễ gió
Linh hồn của mỗi lò rèn chính là ngọn lửa, và người thợ nơi đây xem việc giữ lửa như một môn nghệ thuật tinh tế bậc nhất. Than dùng để nung sắt phải là loại than củi gõ, than nghiến hoặc than đá chất lượng cao không lẫn tạp chất lưu huỳnh nhằm tránh làm giòn kim loại. Hệ thống bễ thổi cổ truyền bằng gỗ bọc da trâu nay dù đã được cải tiến bằng quạt điện cơ nhưng kỹ năng điều phối luồng dưỡng khí vẫn đòi hỏi sự cảm nhận nhạy bén của người thợ cả. Lửa trong lò không được quá hung dữ làm cháy sém bề mặt thanh thép, cũng không được quá yếu ớt khiến lõi phôi không đạt độ dẻo cần thiết.
Người thợ chỉ cần quan sát màu sắc của tàn lửa bay lên cùng tiếng rít của ngọn gió lùa qua vòi bễ là biết chính xác thời điểm ngọn lửa đạt tới độ chín hoàn hảo. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa hơi thở của bễ lò và nhiệt độ buồng đốt tạo nên môi trường hoàn hảo để thanh thép chuyển hóa mềm dẻo như đất sét trước khi đưa lên đe.

Bí truyền nhìn màu thép nung và kỹ nghệ tôi nước
Khi thanh phôi sắt được kẹp bằng kìm dài rút ra khỏi miệng lò đỏ rực, kỹ năng thượng thừa của kỹ nghệ rèn kim khí mới thực sự bắt đầu phát lộ. Những người thợ rèn quai búa phối hợp với nhau vô cùng ăn ý mà không cần cất lên một lời nói, chỉ thông qua tiếng gõ nhẹ của chiếc búa con trên tay thợ cả để điều khiển nhịp quai búa tạ của thợ phụ. Tiếng búa dồn dập, dứt khoát giáng xuống dồn ép các hạt kim loại liên kết chặt chẽ, loại bỏ hoàn toàn các xỉ quặng thừa và định hình chuẩn xác sống dao, lưỡi rựa.
Công đoạn then chốt nhất quyết định chất lượng tuyệt hảo của sản phẩm chính là bí quyết tôi thép. Người thợ Trung Lương không dùng nhiệt kế đo lường mà dùng đôi mắt tinh tường thẩm định màu sắc phôi thép nung, từ màu đỏ cánh kiến, đỏ hồng tươi đến màu tím hoa cà. Khi sắc thép đạt tới ngưỡng quy định, thanh kim loại được nhúng nhanh vào thùng nước tôi có pha chế tỷ lệ bùn non hoặc muối khoáng gia truyền. Tiếng xèo xèo vang lên cùng làn khói trắng bốc nghi ngút lập tức khóa chặt độ cứng của lưỡi thép, giúp lưỡi dao đạt tới độ sắc ngọt như nước đá mà thân dao vẫn giữ được độ dẻo dai tuyệt vời không bao giờ bị mẻ gãy.
| Dòng sản phẩm kim khí | Loại thép phôi sử dụng | Kỹ thuật quai búa và tôi luyện | Ứng dụng thực tiễn tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Dao rựa quắm phát quang | Thép nhíp xe cơ giới dẻo dai | Tôi dầu mỏng, rèn sống dày lưỡi mỏng | Khai hoang rừng đồi, chặt cây gỗ lớn |
| Lưỡi liềm gặt lúa xứ Nghệ | Thép đường ray xe lửa tôi cứng | Cắt răng cưa thủ công, tôi nước suối | Thu hoạch mùa màng, cắt cỏ đồi bãi |
| Cuốc bàn và xẻng đào đất | Phôi thép mềm pha thép lưỡi ghép | Ghép thép hai lớp, đập bản rộng đều | Canh tác ruộng nước, đào mương đắp đê |
| Đục thợ mộc và búa cơ khí | Thép công cụ cacbon hàm lượng cao | Tôi cứng toàn phần, mài vát góc chuẩn | Đục chạm đồ gỗ, phục vụ thợ thủ công |
Các dòng sản phẩm kim khí đặc trưng của làng rèn Trung Lương
Sự phong phú và độ bền bỉ vượt thời gian của các loại nông cụ truyền thống Hồng Lĩnh đã đưa thương hiệu làng rèn Trung Lương vượt ra ngoài ranh giới địa phương để trở thành vật dụng thân thuộc trong mọi nếp nhà xứ Nghệ.
Nông cụ khai hoang và phục vụ canh tác nông nghiệp
Suốt hàng trăm năm đồng hành cùng người nông dân vùng duyên hải Bắc Trung Bộ, sản phẩm của làng nghề luôn gắn chặt với từng mùa vụ cày cấy, gặt hái. Những chiếc lưỡi cày gang đúc sắc lẹm lật từng luống đất thịt phì nhiêu, những chiếc cuốc bàn nặng trịch đầm tay bám chắc vào nền đất sét chai cứng, và đặc biệt là những chiếc liềm gặt với hàng răng cưa li ti bám lúa ngọt xớt mà không bao giờ bị cùn trơ. Mỗi chiếc dao, chiếc rựa xuất xưởng đều được người thợ cân đối trọng lượng cẩn trọng sao cho khi cầm nắm tạo cảm giác đầm tay, vung nhát nào dứt khoát nhát đó, giảm bớt sự hao tổn sức lực cho người lao động.
Độ bền của dao rèn Trung Lương đã đi vào ca dao tục ngữ dân gian như một bảo chứng cho chất lượng tuyệt hảo. Một con dao chặt xương hay con dao thái chuối của làng rèn có thể gắn bó với một gia đình suốt hai ba thế hệ, dù mài mòn vẹt cả sống dao nhưng lưỡi vẫn giữ nguyên độ sắc bén ban đầu.

Dấu ấn rèn đúc vũ khí bảo vệ quê hương
Không chỉ chế tác công cụ lao động hòa bình, trong những năm tháng đất nước đương đầu với nạn ngoại xâm bảo vệ bờ cõi, các lò rèn Trung Lương đã lập tức chuyển mình thành những công binh xưởng quả cảm. Dưới sự kêu gọi của các phong trào yêu nước chống giặc, những người thợ rèn kiên trung đã bí mật ngày đêm đỏ lửa đúc rèn gươm giáo, giáo mác, súng hỏa mai và các loại chông sắt phục vụ nghĩa quân kháng chiến.
Đặc biệt trong giai đoạn cao trào Cần Vương do danh sĩ Phan Đình Phùng lãnh đạo tại căn cứ Vũ Quang, các phường thợ rèn Hồng Lĩnh đã không quản hiểm nguy, góp sức chế tạo súng thần công và cải tiến vũ khí tự tạo đánh lui nhiều đợt tấn công của kẻ thù. Tinh thần yêu nước nồng nàn và ý chí xả thân vì nghĩa lớn ấy đã khắc sâu vào biên niên sử của làng rèn, bồi đắp thêm niềm tự hào thiêng liêng cho thế hệ con cháu hôm nay.
Sức sống di sản văn hóa phi vật thể của làng rèn Trung Lương
Dưới tác động mạnh mẽ của công nghiệp luyện kim hiện đại và các sản phẩm gia công hàng loạt giá rẻ, làng rèn Trung Lương vẫn hiên ngang khẳng định giá trị độc bản của một di sản văn hóa phi vật thể trường tồn.
Không gian văn hóa cộng đồng và nếp nhà thợ rèn
Văn hóa làng rèn không chỉ nằm ở những hiện vật kim khí sắc bén mà còn tỏa sáng rạng ngời trong nếp sống gia tộc, tình làng nghĩa xóm bền chặt của cư dân Trung Lương. Trong mỗi nếp nhà thợ rèn, sự tôn ti trật tự và lòng kính trọng người đi trước luôn được đặt lên hàng đầu. Người thợ cả đóng vai trò truyền dạy kỹ nghệ, người thợ phụ chăm chú học hỏi từ những việc nhỏ nhất như nhặt than, kéo bễ, dọn xỉ trước khi được cầm cây búa con điều khiển nhịp gõ.
Không gian làng nghề rộn rã tiếng kim khí va chạm chan chát hòa cùng tiếng cười nói của bà con chòm xóm tạo nên một bức tranh sinh hoạt cộng đồng tràn đầy sinh khí. Sau những giờ lao động vất vả bên ngọn lửa than hầm hập, các phường thợ lại quây quần bên bát nước chè xanh om đặc, cùng nhau thưởng thức phong vị ngọt bùi của kẹo lạc truyền thống từ làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ, bàn luận chuyện mùa màng và trao đổi kinh nghiệm luyện thép.
Tiếp nối ngọn lửa nghề trong nhịp sống đương đại
Bước vào thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa, các hộ làm nghề rèn tại phường Trung Lương đã chủ động đầu tư máy búa hơi, máy cắt tôn và máy mài bán tự động để giải phóng sức lao động cơ bắp nặng nhọc, nâng cao năng suất và độ chuẩn xác về kích thước hình học cho sản phẩm. Song song với việc cải tiến máy móc, các nghệ nhân kiên quyết bảo lưu các công đoạn tôi rèn thủ công cốt tử nhằm giữ trọn độ sắc bền độc nhất vô nhị vốn làm nên danh tiếng của làng nghề.
Trong quy hoạch bảo tồn văn hóa gắn với du lịch của thị xã Hồng Lĩnh, làng rèn Trung Lương nằm trong chuỗi kết nối di sản tâm linh và sinh thái đặc sắc. Du khách hành hương chiêm bái chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh, tham gia lễ hội chùa Hương Tích thanh tịnh hay hòa mình vào không khí thiêng liêng của lễ hội Giỗ Tổ Hùng Vương đại ngàn Hồng Lĩnh đều không quên ghé thăm làng rèn để tận mắt chiêm ngưỡng những người thợ quai búa đỏ lửa và mang về những con dao, chiếc kéo gia dụng bền chắc làm kỷ niệm.
Đồng hành cùng hành trình phát huy giá trị di sản văn hóa bản địa, cổng thông tin Hà Tĩnh NSSC không ngừng lan tỏa vẻ đẹp lao động thủ công truyền thống, khích lệ thế hệ thợ trẻ gìn giữ bản sắc quê hương. Tiếng búa đe rộn rã của làng rèn Trung Lương sẽ mãi là khúc hoan ca lao động bất tận, thắp sáng niềm tin và khát vọng vươn lên của mảnh đất Hồng Lĩnh kiên cường qua ngàn đời sau.
NSSC Hà Tĩnh
hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hà Tĩnh.
Bài liên quan
Làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng - Giọt ngọc chắt chiu từ biển mặn Hà Tĩnh
Làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng tại huyện Cẩm Xuyên lưu giữ kỹ thuật ủ chượp cá cơm tươi với muối hạt tạo nên giọt nước mắm cánh gián đậm đà.
Lễ hội đền Chiêu Trưng - Hào khí tướng Lê Khôi nơi cửa biển Cửa Sót
Lễ hội đền Chiêu Trưng là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tổ chức từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 5 âm lịch trên núi Long Ngâm để tri ân danh tướng Lê Khôi.
Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông - Không gian tri ân Đại danh y đất Hương Sơn
Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tổ chức từ ngày 13 đến 15 tháng Giêng tại Hương Sơn cùng hội đua thuyền sông Ngàn Phố.



