Làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ - Tinh hoa vị ngọt mật mía trăm năm xứ Tĩnh
NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Dừng chân nơi ngã ba sông Rào Cái trong tiết trời se lạnh của buổi sớm mai, du khách dễ dàng cảm nhận được mùi thơm nồng nàn của gừng tươi quyện trong làn khói mật mía bảng lảng từ những gian bếp đỏ lửa. Trải qua hơn nửa thế kỷ gây dựng và bồi đắp, làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ tại phường Đại Nài đã trở thành không gian di sản ẩm thực sống động, nơi hội tụ tài hoa của những người thợ thủ công gắn bó trọn đời với nghề chế biến truyền thống.
Dấu ấn lịch sử của làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ
Lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ phản ánh sinh động sức sống bền bỉ của một thức quà dân dã trong lòng đô thị cổ Hà Tĩnh. Từ một món ăn vặt mộc mạc ra đời nơi thôn dã, kẹo cu đơ đã vượt qua ranh giới xóm làng để trở thành biểu tượng ẩm thực trứ danh của cả vùng đất miền Trung.
Huyền tích ông Cu Hai và bước đường lập nghiệp
Theo lời kể lưu truyền qua nhiều thế hệ tại Hà Tĩnh, cội nguồn của kẹo cu đơ bắt đầu từ vùng đất Hương Sơn vào nửa đầu thế kỷ XX. Thuở ấy, một người nông dân nghèo tên thường gọi là ông Hai (người địa phương hay gọi thân mật là Cu Hai) vì muốn lo chu tất việc hỷ cho con trai nhưng gia cảnh thiếu thốn nên đã nảy ra sáng kiến nấu mật mía đặc rồi đổ lạc rang vào khuấy đều. Không có tiền mua bánh đa xốp đắt tiền, ông tận dụng hai miếng bánh tráng gạo nướng giòn kẹp lấy lớp kẹo nóng hổi ở giữa để tạo thành món quà đãi khách làng nước. Món kẹo thơm ngọt, giòn rụm bất ngờ nhận được sự tán thưởng nhiệt liệt của bà con chòm xóm.
Về sau, khi người Pháp sang xây dựng đồn trú, họ được người dân mời nếm thử thức kẹo đặc biệt này. Thấy lạ miệng và thơm ngon, người Pháp hỏi tên kẹo, dân làng giải thích đây là kẹo của ông Cu Hai. Trong tiếng Pháp, từ số hai đọc là Deux (phát âm là đơ), từ đó danh xưng Cu Đơ ra đời và nhanh chóng trở nên phổ biến khắp xứ Nghệ, theo chân những người thợ di cư xuôi dòng sông La về các đô thị sầm uất.
Quá trình hình thành vùng nghề tập trung bên sông Phủ
Vào khoảng những năm sáu mươi, bảy mươi của thế kỷ XX, khu vực Cầu Phủ bắc qua dòng sông Phủ (sông Rào Cái) thuộc phường Đại Nài thành phố Hà Tĩnh là cửa ngõ yết hầu trên tuyến quốc lộ huyết mạch. Nơi đây từng là bến sông tấp nập thuyền bè chở mía, lạc, gừng từ mạn ngược về xuôi. Nắm bắt lợi thế địa lý ấy, một số gia đình thợ thủ công có nghề gia truyền đã mở lò nấu kẹo ngay hai bên đầu cầu để phục vụ khách đi đường dừng chân nghỉ ngơi.
Nhờ chất lượng kẹo dẻo thơm vượt trội và vị trí giao thông đắc địa, các lò kẹo tại Cầu Phủ ngày càng phát triển mạnh mẽ. Từ một vài lò ban đầu, hàng chục hộ gia đình xung quanh khu vực ngã ba Cầu Phủ đã cùng nhau liên kết, hoàn thiện kỹ nghệ nấu kẹo gia truyền và phát triển thành nghề làm kẹo cu đơ truyền thống tập trung quy mô lớn nhất tỉnh. Bất kỳ ai có dịp đi qua Hà Tĩnh đều không quên dừng chân tại Cầu Phủ để mua vài phong kẹo tròn trịa làm quà biếu đậm nghĩa tình.
Dấu mốc công nhận nghề truyền thống tỉnh Hà Tĩnh
Trải qua hơn nửa thế kỷ gìn giữ và khẳng định thương hiệu trong lòng thực khách bốn phương, vào tháng 10 năm 2022, Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh đã ban hành quyết định chính thức công nhận nghề sản xuất kẹo cu đơ Cầu Phủ là nghề truyền thống của tỉnh. Danh hiệu cao quý này là sự ghi nhận xứng đáng cho tâm huyết của các thế hệ nghệ nhân phường Đại Nài, đồng thời đặt ra trách nhiệm gìn giữ quy chuẩn chất lượng cổ truyền trước áp lực thương mại hóa của thời đại mới.
Nguyên liệu tự nhiên của làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ
Sức hút trường tồn của thức kẹo Cầu Phủ không bắt nguồn từ những gia vị cầu kỳ mà đến từ sự kết hợp hoàn hảo giữa những sản vật tinh túy nhất của đồng đất miền Trung. Người thợ tại làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ luôn tâm niệm rằng nguyên liệu sạch, chuẩn vị bản địa chính là linh hồn quyết định phẩm cấp của tấm kẹo.
Mật mía bãi bồi ngọt đậm và gừng già cay nồng
Thành phần linh hồn của kẹo chính là mật mía sông Lam cô đặc. Mật mía phải được chưng cất từ những gióng mía đỏ trồng trên các bãi bồi phù sa trù phú ven sông Lam và sông Ngàn Sâu. Loại mật đạt chuẩn phải có màu cánh gián thấu quang, độ sánh quánh dẻo dai tự nhiên, ngọt đậm mà không gắt và dậy lên hương thơm mật mía nồng nàn. Mật sau khi thu mua về được lọc kỹ nhiều lần qua vải mịn để loại bỏ hoàn toàn tạp chất trước khi đưa vào chảo nấu.
Cùng với mật mía, gừng tươi là gia vị định hình phong vị độc bản của kẹo cu đơ xứ Tĩnh. Người thợ Cầu Phủ chỉ chọn loại gừng dé bản địa củ nhỏ, nhiều nhánh nhưng cay nồng và giàu tinh dầu thơm hơn hẳn các giống gừng cao sản. Gừng già được cạo sạch vỏ, rửa sạch rồi thái thành từng sợi chỉ mảnh hoặc giã dập vừa độ. Khi mật sôi trên chảo than, vị gừng cay ấm nồng quyện chặt vào dòng mật ngọt ngào, tạo nên sự cân bằng âm dương hoàn hảo cho món ăn giữa tiết trời mưa dầm của miền Trung.
Hạt lạc đồi tuyển chọn và bánh tráng vừng giòn rụm
Hạt lạc dùng để nấu kẹo tại Cầu Phủ là giống lạc sẻ đồi trồng trên vùng đất cát pha khô cằn của các huyện Thạch Hà và Nghi Xuân. Lạc sẻ tuy hạt nhỏ nhưng rất mẩy, vỏ lụa màu hồng nhạt, hàm lượng dầu cao và vị ngọt bùi sâu lắng. Trước khi nấu, hạt lạc đồi giòn bùi được nhặt bỏ hoàn toàn những hạt lép, sau đó đem rang thủ công trên chảo cát mịn sao cho chín giòn tận lõi mà vỏ lụa bên ngoài vẫn giữ nguyên sắc màu óng ả.
Bọc lấy lớp kẹo dẻo bên trong là hai tấm bánh tráng nướng vừng đen tròn trịa. Khác với các dòng kẹo lạc kẹp bánh đa ở miền Bắc, bánh tráng kẹo cu đơ Cầu Phủ là loại bánh tráng gạo mỏng, bề mặt rải dày đặc những hạt mè đen thơm phức. Người thợ nướng bánh tráng trên than hoa hồng rực sao cho mặt bánh phồng rộp những bọt khí nhỏ li ti, giòn xốp rụm mà không bị cháy sém cạnh. Khi kẹp kẹo, vị giòn bùi của hạt vừng và bột gạo nướng hòa quyện nhịp nhàng với độ dẻo ngọt của mật mía bên trong.
Kỹ nghệ chế tác tại làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ
Nghề nấu kẹo cu đơ nhìn qua tưởng chừng đơn giản nhưng thực chất đòi hỏi người thợ phải tích lũy kinh nghiệm qua hàng nghìn mẻ kẹo. Tại làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ, từng cử chỉ canh lửa, khuấy mật, đảo lạc cho đến thao tác đổ kẹo đều tuân thủ những chuẩn mực nghề nghiệp nghiêm ngặt.
Nghệ thuật canh lửa chảo đồng và kỹ thuật thử mật
Dụng cụ nấu kẹo truyền thống tại Cầu Phủ luôn là những chiếc chảo đồng dày đáy đặt trên bếp than củi rực hồng. Chảo đồng có khả năng giữ nhiệt và tản nhiệt đều khắp đáy, giúp mật mía không bị bén cháy cục bộ. Người thợ đun sôi mật mía nguyên chất, cho thêm một lượng mạch nha nếp dẻo thơm theo tỷ lệ bí truyền để tạo độ dẻo dai và ngăn ngừa hiện tượng lại đường.
Bí quyết quan trọng nhất của mẻ kẹo nằm ở khâu nhận biết độ chín của mật, người thợ già gọi là kỹ thuật thử mật trong chén nước lạnh. Khi mật mía và gừng tươi đã sôi bồng bềnh chuyển sang màu hổ phách đậm đà, thợ nấu dùng đũa cả nhúng vào chảo rồi nhỏ một giọt mật vào bát nước mưa trong vắt. Nếu giọt mật tan ngay tức là mật còn non; nếu giọt mật đông cứng giòn tan tức là mật đã già lửa; chỉ khi giọt mật vo tròn mềm dẻo đáy bát, uốn cong không gãy thì mẻ mật mới đạt đến độ chín hoàn mỹ.

Thao tác đảo lạc nhanh tay và đổ kẹo đều khuôn
Ngay khi mật đạt độ dẻo tiêu chuẩn, người thợ nhanh tay trút toàn bộ lượng lạc rang sẵn vào chảo và hạ bớt lửa bếp. Đôi tay thợ khuấy đũa cả liên tục và nhịp nhàng để dòng mật quánh dẻo bao bọc đều khắp từng hạt lạc vàng ruộm. Quá trình đảo lạc chỉ diễn ra trong vài phút ngắn ngủi trước khi chảo kẹo được nhấc ra khỏi bếp than để chuẩn bị công đoạn vào khuôn.
Thao tác đổ kẹo lên bánh tráng đòi hỏi sự nhanh nhẹn và chính xác tuyệt đối vì hỗn hợp mật mía lạc sẽ đông cứng rất nhanh khi nguội. Người thợ dùng muôi múc từng muôi kẹo nóng hổi đổ ngay ngắn vào tâm tấm bánh tráng thứ nhất, sau đó dùng bay gạt chuyên dụng dàn đều một lớp lạc mật tròn trịa cách mép bánh khoảng một phân. Ngay lập tức, tấm bánh tráng thứ hai được đặt úp lên trên, dùng tay ấn nhẹ và đều lực để hai mặt bánh dính chặt vào lớp kẹo dẻo, tỏa hương thơm ngào ngạt của mật mía, gừng già và vừng nướng.
| Tiêu chí bách khoa | Chuẩn mực truyền thống tại Cầu Phủ Hà Tĩnh | Giá trị chất lượng và cảm quan ẩm thực |
|---|---|---|
| Không gian làng nghề | Phường Đại Nài, thành phố Hà Tĩnh | Cái nôi kẹo cu đơ nổi tiếng bên bờ sông Phủ hơn 50 năm |
| Chất tạo ngọt chính | Mật mía bãi bồi sông Lam và mạch nha nếp | Vị ngọt thanh đậm đà, màu cánh gián tự nhiên, không gắt |
| Vị cay ấm nồng | Gừng dé củ nhỏ bản địa giã dập hoặc thái chỉ | Hương thơm nồng nàn kích thích vị giác, giữ ấm cơ thể |
| Loại hạt bùi béo | Lạc sẻ đồi rang giòn nguyên hạt vỏ lụa | Vị béo bùi đậm đà, giòn tan, không ngấy dầu |
| Lớp bánh kẹp ngoài | Bánh tráng gạo nướng than rắc mè đen | Giòn xốp rụm, tạo kết cấu tương phản với lớp mật dẻo |
| Dụng cụ chế biến | Chảo đồng dày đáy, bếp than củi và bay gạt | Giữ nhiệt đều đặn, không khét đường, thao tác chuẩn xác |
| Tiêu chuẩn thành phẩm | Kẹo dẻo quánh, hạt lạc phủ đều, bánh tráng giòn tan | Hòa quyện vị ngọt bùi cay thơm đặc trưng xứ Tĩnh |

Giá trị văn hóa của làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ
Vượt qua khuôn khổ của một nghề thủ công thuần túy, kẹo cu đơ Cầu Phủ đã trở thành một biểu tượng tinh thần gắn liền với hồn cốt và phong cách sống của người dân Hà Tĩnh. Mỗi tấm kẹo mộc mạc chứa đựng tình làng nghĩa xóm và lòng hiếu khách chân thành của người miền Trung.
Nét thanh tao trong nếp ẩm thực chè xanh xứ Tĩnh
Trong đời sống thường nhật của người dân Hà Tĩnh, thưởng thức kẹo cu đơ không bao giờ tách rời khỏi thói quen uống nước chè xanh om. Bát nước chè xanh sóng sánh màu vàng mật ong, bốc khói nghi ngút bên cạnh đĩa kẹo cu đơ bẻ nhỏ đã trở thành hình ảnh thân thương trong mỗi nếp nhà. Khi nhấp một ngụm chè xanh nóng hổi, vị chát thanh nơi đầu lưỡi và hậu vị ngọt sâu của búp chè tươi lập tức trung hòa độ ngọt đậm đà của mật mía, làm dậy lên vị bùi béo của lạc rang và nét cay the the ấm lòng của gừng già.
Thú vui thưởng kẹo cùng nước chè xanh phản ánh triết lý ẩm thực giản dị mà thanh tao của người miền Trung nắng gió. Giữa cái lạnh buốt giá của mùa đông hay những chiều gió Lào bỏng rát, bát nước chè tươi bên tấm kẹo ngọt ngào là cái cớ để người dân ngồi lại bên nhau, sẻ chia câu chuyện mùa màng và tình cảm xóm giềng. Bên cạnh nét thanh nhã của món bánh ngào mật mía Hà Tĩnh hay sự giòn rụm của làng nghề bánh đa vừng Chợ Trổ bên dòng sông La, thức kẹo Cầu Phủ góp phần hoàn thiện bức tranh văn hóa ẩm thực đậm đà bản sắc địa phương.
Gìn giữ hồn cốt di sản và định hướng phát triển
Đặt trong tổng thể hệ thống di sản văn hóa phi vật thể của Hà Tĩnh, kẹo cu đơ Cầu Phủ là sản phẩm kết tinh từ sự giao thoa văn hóa giữa nông nghiệp bãi bồi và thương nghiệp đô thị cổ. Từ vùng đất văn vật gắn với Văn miếu Hà Tĩnh, món quà quê mộc mạc này đã cùng các sản phẩm lâu đời như làng mộc Thái Yên hay làng rèn Trung Lương lan tỏa hình ảnh con người Hà Tĩnh cần cù, tài hoa. Du khách sau khi trải nghiệm các thắng cảnh tại bãi biển Thiên Cầm hay viếng thăm Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du đều chọn mang về vài hộp kẹo cu đơ làm kỷ vật của chuyến đi.
Hiện nay, các hộ sản xuất tại phường Đại Nài đang đẩy mạnh cải tiến công nghệ đóng gói hút chân không, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và nâng tầm thương hiệu OCOP của địa phương. Cùng với sự hỗ trợ của các cấp chính quyền và cổng thông tin Hà Tĩnh NSSC trong công tác quảng bá văn hóa, sản phẩm kẹo cu đơ Hà Tĩnh xuất xứ từ Cầu Phủ đang ngày càng vươn xa, trở thành mặt hàng đặc sản tiêu biểu trên khắp mọi miền Tổ quốc.
Dù thời gian trôi đi và diện mạo đô thị ngã ba sông có nhiều đổi thay hiện đại, mùi thơm cay nồng của gừng già và vị ngọt ngào của mật mía tại làng nghề kẹo cu đơ Cầu Phủ vẫn mãi là sợi dây gắn kết tâm hồn những người con xa xứ với cội nguồn quê hương. Từng tấm kẹo thủ công giòn tan không chỉ là thức quà vặt ngọt bùi mà còn là tấm lòng hồn hậu, chất phác của đất và người Hà Tĩnh gửi gắm tới muôn phương.
NSSC Hà Tĩnh
hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hà Tĩnh.
Bài liên quan
Làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng - Giọt ngọc chắt chiu từ biển mặn Hà Tĩnh
Làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng tại huyện Cẩm Xuyên lưu giữ kỹ thuật ủ chượp cá cơm tươi với muối hạt tạo nên giọt nước mắm cánh gián đậm đà.
Làng rèn Trung Lương - Tiếng búa đỏ lửa dưới chân núi Hồng Lĩnh
Làng rèn Trung Lương dưới chân núi Hồng Lĩnh gìn giữ ngọn lửa nghề rèn truyền thống với nghệ thuật quai búa và bí quyết tôi thép độc đáo.
Làng mộc Thái Yên - Nét đục chạm tinh hoa trăm năm bên dòng sông La
Làng mộc Thái Yên tại Đức Thọ lưu giữ kỹ nghệ chạm khắc gỗ tinh xảo với mộng chốt chuẩn mực và hoa văn độc bản của nghệ nhân Hà Tĩnh.



