Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng - Giọt ngọc chắt chiu từ biển mặn Hà Tĩnh

Nằm bên bờ biển Cửa Nhượng thuộc huyện Cẩm Xuyên, làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng gắn liền với lịch sử lập làng đánh cá Nhượng Bạn trăm năm trước. Bằng phương pháp ủ chượp gài nén cá cơm than với muối hạt trong chum sành phơi nắng, cư dân miền biển đã tạo nên những giọt nước mắm hổ phách nồng nàn, thấm đượm phong vị mặn mòi của biển cả quê hương.

NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Hàng chum sành ủ chượp nước mắm truyền thống dưới nắng gió biển tại làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng

Theo tiếng sóng vỗ rì rào dọc theo bờ cát trắng mịn của vùng biển Cẩm Xuyên, mùi hương mặn mòi nồng đượm lan tỏa trong từng ngọn gió đông nam báo hiệu bạn đã đặt chân đến làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng. Vùng đất cửa biển hiền hòa này từ bao đời nay đã khắc sâu vào ký ức bao thế hệ người dân Hà Tĩnh không chỉ bằng những chuyến thuyền ra khơi lộng gió mà còn bởi nghệ thuật chưng cất tinh hoa đại dương thành những giọt mắm đậm đà khó quên.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử bão dông miền Trung, những mái nhà sát biển nơi đây vẫn kiên định lưu giữ ngọn lửa nghề làm mắm, chắt lọc tinh túy thiên nhiên để dâng tặng cho đời hương vị tinh khiết nhất.

Cội nguồn trăm năm hình thành làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng

Lịch sử của làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng gắn liền mật thiết với quá trình khai hoang lập ấp của những thế hệ ngư dân can trường đầu tiên đến cắm sào định cư bên mép sóng.

Dấu ấn làng chài cổ Nhượng Bạn bên cửa biển

Theo các nguồn sử liệu địa phương ghi chép lại, tiền thân của vùng đất này là làng cá cổ Nhượng Bạn, một làng chài sầm uất được hình thành từ khoảng thời hậu Lê. Với địa thế tự nhiên vô cùng thuận lợi khi nằm ngay nơi hợp lưu của các nhánh sông đổ ra cửa biển, khu vực bến bãi kín gió đã trở thành nơi trú ngụ lý tưởng cho thuyền bè sau những chuyến hải trình dài ngày. Ngư dân đánh bắt được nguồn tôm cá dồi dào, bên cạnh việc tiêu thụ tươi sống hàng ngày, đã nghĩ ra cách ướp muối hạt vào cá để dự trữ lương thực cho những tháng mùa đông biển động gió mùa kéo dài.

Trải qua nhiều thế hệ thử nghiệm và tích lũy tri thức dân gian, cách thức muối cá đơn sơ đã phát triển thành nghề chế tác mắm chuyên nghiệp. Tên gọi Nhượng Bạn thuở xưa mang ý nghĩa về sự sẻ chia, nhường nhịn và đùm bọc lẫn nhau của những con người cùng chung cảnh ngộ đầu sóng ngọn gió, kiến tạo nên nền tảng đạo đức trong sáng của phường nghề.

Tín ngưỡng cầu ngư và lòng biết ơn đại dương

Đời sống tinh thần của cư dân làng mắm hòa quyện sâu sắc với tín ngưỡng dân gian vùng biển, tiêu biểu nhất là ngày hội lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn diễn ra vào ngày mùng tám tháng tư âm lịch hàng năm tại miếu Ngư Ông. Trong tâm thức của người thợ chế biến, biển cả bao la không chỉ là nguồn cung cấp nguồn sống hào phóng mà còn là một thực thể linh thiêng che chở cho họ qua bao cơn cuồng phong bão giật.

Trước khi bắt tay vào vụ ủ mắm mới, các gia đình làm nghề đều làm lễ tạ ơn trời đất và thần biển, cầu chúc cho ngư trường mưa thuận gió hòa, tôm cá đầy khoang và những chum chượp đạt được độ dậy hương thơm ngát. Tinh thần biết ơn ấy thể hiện rõ trong sự trân quý từng hạt muối, từng con cá nhỏ, tuyệt đối không bao giờ làm điều dối trá hay pha tạp hóa chất làm tổn hại đến sản vật thiêng liêng của biển cả.

Nguyên liệu cá cơm và muối mặn của làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng

Chất lượng trứ danh của sản phẩm mắm tại làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng được quyết định bởi hai yếu tố then chốt là nguồn cá cơm tươi sống tinh khiết và muối biển hạt to được tôi luyện qua nắng gắt.

Tuyển chọn cá cơm than béo mẫm từ biển khơi

Nguyên liệu quý giá nhất được người dân nơi đây lựa chọn để làm nên giọt mắm hảo hạng là giống cá cơm than Cửa Nhượng được đánh bắt đúng mùa vụ vào khoảng từ tháng ba đến tháng bảy âm lịch. Đây là thời điểm cá cơm trưởng thành đạt độ béo mẫm cao nhất, lườn cá dày thịt, ruột nhỏ và giàu đạm tự nhiên. Cá sau khi được đánh bắt từ các mẻ lưới ngoài khơi xa gần khu vực đảo Bộc Nguyên lập tức được vận chuyển về bến cá cồn Gò ngay khi bình minh vừa ló rạng.

Người thợ làm mắm chỉ chọn những mẻ cá còn tươi nguyên, mắt cá trong veo, thân cá óng ánh vảy bạc và mình còn cứng cáp. Những con cá bị giập nát hay ươn do bảo quản lạnh dài ngày đều bị loại bỏ dứt khoát vì sẽ làm đục màu mắm và sinh ra mùi khét trong quá trình lên men yếm khí.

Mẻ cá cơm than tươi lấp lánh vừa cập bến chuẩn bị đem ủ chượp
Mẻ cá cơm than tươi lấp lánh vừa cập bến chuẩn bị đem ủ chượp

Muối hạt kết tinh qua nắng gió miền Trung

Đối tác hoàn hảo hòa quyện cùng cá cơm tươi là những hạt muối biển kết tinh từ các đồng muối nắng gió của dải đất miền Trung. Tiêu chuẩn chọn muối của thợ làm mắm Cẩm Nhượng vô cùng khắt khe, muối phải là loại muối hạt to, trắng ngà tự nhiên và tuyệt đối không được dùng muối mới thu hoạch. Muối sau khi mua về phải được lưu kho dự trữ tối thiểu từ một đến hai năm trong các kho cao ráo để vị chát đắng của magiê và canxi tự chảy hết theo dòng mật muối.

Chỉ những hạt muối đã ráo khô, vị mặn thanh không gắt mới được đưa vào trộn chượp. Sự kết hợp giữa vị ngọt đạm tự nhiên của cá cơm than và vị mặn mòi thuần khiết của muối hạt lưu niên tạo nên bức tường thành bảo vệ khối chượp khỏi vi khuẩn gây thối rữa, đồng thời tạo môi trường lý tưởng cho các enzym nội tại phân giải protein thành các axit amin bổ dưỡng.

Yếu tố quy trình chế biếnTiêu chuẩn chất lượng tuyển chọnVai trò kỹ thuật trong lên menDấu hiệu nhận diện mắm chín
Nguyên liệu cá cơm thanCá tươi nguyên con, mắt sáng, thân óng bạcCung cấp hàm lượng nitơ axit amin tự nhiênThịt cá rữa hoàn toàn, nước nổi váng mỡ cá
Muối biển hạt tinh khiếtMuối kết tinh hạt to, lưu kho trên mười hai thángNgăn chặn vi khuẩn hư hỏng, định vị độ mặnVị mặn đằm thắm nơi đầu lưỡi, hậu vị ngọt sâu
Dụng cụ chum sành cổGốm đất nung già lửa, thành dày giữ nhiệtHấp thụ nhiệt mặt trời, thúc đẩy thủy phânKhối chượp ngấu đều, không bị mùi ẩm mốc
Thời gian ủ gài nénTối thiểu mười hai đến mười tám tháng ròngCho phép enzym phân giải triệt để đạm cáMàu nước chuyển sang đỏ cánh gián hổ phách

Kỹ thuật ủ chượp gài nén tại làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng

Nét khu biệt lớn nhất làm nên thương hiệu làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng so với các phương pháp ủ chượp trong thùng gỗ của phương Nam chính là phương pháp ủ chượp truyền thống bằng chum sành kết hợp phơi nắng tự nhiên ngoài trời.

Nghệ thuật phơi nắng đảo chượp trong chum sành

Sau khi trộn đều cá cơm và muối biển theo tỷ lệ vàng gia truyền ba cá một muối, hỗn hợp chượp được đổ vào những chiếc chum sành phơi nắng dung tích lớn đặt ngay ngắn thành hàng ngoài sân gạch đón nắng. Miệng chum được cài nẹp tre và đè đá nặng để gài nén chặt khối cá xuống đáy. Khác với cách ủ kín hoàn toàn trong bóng râm, người thợ Cẩm Nhượng tận dụng nguồn nhiệt năng mặt trời chói chang của dải đất Hà Tĩnh để kích hoạt quá trình thủy phân tự nhiên.

Vào những ngày nắng to gió lộng, nắp chum được mở ra để ánh nắng mặt trời rọi trực tiếp vào khối chượp, kết hợp với kỹ thuật dùng đòn gỗ khuấy đảo nhẹ nhàng giúp nhiệt độ lan tỏa đều khắp khối cá. Đêm xuống, nắp chum sành được đậy kín để ngăn sương đêm và giữ ấm khối chượp. Sự luân chuyển nhịp nhàng giữa ngày và đêm, giữa nắng gắt và sương gió tôi luyện cho khối chượp lên men hoàn toàn tự nhiên mà không cần dùng bất kỳ loại men xúc tác nhân tạo nào.

Ngư dân làng chài đưa thuyền thúng cập bờ cát sau chuyến đánh bắt
Ngư dân làng chài đưa thuyền thúng cập bờ cát sau chuyến đánh bắt

Quá trình kéo rút để thu mắm cốt hổ phách

Sau khoảng thời gian từ mười hai đến mười tám tháng kiên trì chăm sóc khối chượp, khi xác cá đã rữa nát hoàn toàn và mùi thơm dịu nhẹ thoang thoảng bay lên, người thợ bắt đầu công đoạn kéo rút nước bổi đầu tiên. Dưới đáy mỗi chum sành có bố trí một lỗ lù được chèn bằng vỏ sò biển, trấu sạch và vải xô mịn để lọc trong dòng nước cốt.

Từng giọt nước mắm hổ phách sánh mịn, trong vắt như ngọc nhỏ giọt chầm chậm qua phễu lọc mang theo hương thơm nồng nàn quyến rũ. Đây chính là dòng nước mắm cốt nhĩ tinh khiết nhất, hội tụ hàm lượng đạm tự nhiên cao ngất ngưởng cùng vị ngọt bùi sâu lắng đọng lại nơi cuống họng sau khi nếm thử. Nước mắm cốt nguyên chất này tiếp tục được đem phơi nắng thêm vài tuần trong các bình thủy tinh để bay hơi bớt nước thừa, nâng cao độ sánh đặc và kéo dài thời gian bảo quản tự nhiên lên đến nhiều năm mà không hề biến chất.

Giá trị văn hóa bản địa sâu sắc của làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng

Vượt lên trên giá trị ẩm thực thường nhật, dòng sản phẩm đặc sản nước mắm Nhượng Bạn chắt lọc từ làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng đã trở thành một phần hồn cốt không thể tách rời trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân xứ Nghệ.

Hương vị gắn kết bữa cơm gia đình xứ Nghệ

Trong mâm cơm giản dị của mỗi gia đình miền Trung dẫu có muôn vàn món ăn thanh đạm thì chén nước mắm nguyên chất thơm lừng bao giờ cũng chiếm vị trí trang trọng nhất ở chính giữa mâm. Chỉ cần một chén mắm nguyên chất dầm thêm chút ớt chỉ thiên cay nồng và vài lát tỏi đập giập là có thể chấm kèm với rau muống luộc, đĩa thịt luộc hay chan cùng bát cơm trắng nóng hổi cũng đủ làm say lòng người xa quê.

Vị mặn mòi đậm đà ban đầu rồi nhanh chóng nhường chỗ cho vị ngọt hậu đằm thắm của đạm cá tự nhiên chính là ẩn dụ sinh động cho phẩm chất con người miền Trung, bề ngoài mộc mạc, ăn sóng nói gió nhưng nội tâm lại vô cùng ấm áp, thủy chung và son sắt. Chén nước mắm sẻ chia trong bữa cơm sum họp trở thành sợi dây tình cảm thiêng liêng gắn kết các thành viên trong gia đình qua bao năm tháng thăng trầm.

Bảo tồn di sản chế biến cổ truyền trước thời gian

Trước làn sóng cạnh tranh khốc liệt của các loại nước chấm công nghiệp pha chế hương liệu nhân tạo, những người thợ làm mắm tại Cẩm Nhượng vẫn kiên cường bảo vệ phương pháp ủ chượp tự nhiên cổ truyền. Các hợp tác xã và hộ sản xuất đã chủ động quy hoạch lại sân phơi chum sành, đầu tư hệ thống pin năng lượng mặt trời hỗ trợ kiểm soát nhiệt độ và tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia.

Trong không gian phát triển du lịch sinh thái và văn hóa biển Cẩm Xuyên, làng nghề tạo nên một điểm dừng chân trải nghiệm hấp dẫn kết nối liền mạch với vẻ đẹp hoang sơ của bãi biển Thiên Cầm trong xanh, không gian lộng gió của hồ Kẻ Gỗ hay khu tưởng niệm cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập tại Khu lưu niệm Tổng Bí thư Hà Huy Tập và làng dệt chiếu truyền thống làng chiếu cói Cẩm Hòa.

Đồng hành cùng nỗ lực tôn vinh và bảo tồn các giá trị văn hóa bản địa, chuyên trang di sản Hà Tĩnh NSSC luôn tích cực giới thiệu những nét đẹp lao động cần lao của cha ông đến với cộng đồng. Từng giọt mắm đỏ au kết tinh từ nắng gió và tâm huyết của làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng sẽ mãi là niềm tự hào sáng ngời của người dân biển Hà Tĩnh, lưu giữ trọn vẹn hương vị mặn mòi của biển mẹ bao la dâng tặng cho muôn đời sau.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Tĩnh

hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hà Tĩnh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất