Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông - Không gian tri ân Đại danh y đất Hương Sơn

Được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lễ hội Hải Thượng Lãn Ông diễn ra vào dịp Rằm tháng Giêng hằng năm trên quê ngoại Hương Sơn để tưởng niệm vị Danh nhân văn hóa thế giới. Sự kiện kết tinh đạo lý tôn sư trọng đạo của ngành y học cổ truyền Việt Nam.

NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Đoàn rước kiệu và nghi trượng trang nghiêm tại lễ hội Hải Thượng Lãn Ông huyện Hương Sơn Hà Tĩnh

Giữa tiết trời xuân ấm áp bên dòng Ngàn Phố hiền hòa, nhân dân huyện Hương Sơn cùng đội ngũ thầy thuốc khắp mọi miền Tổ quốc lại thành kính hướng về lễ hội Hải Thượng Lãn Ông để tưởng nhớ bậc y thánh kiệt xuất của dân tộc. Không gian lễ hội nối dài từ khu mộ dưới chân núi Minh Tự đến nhà thờ cổ kính tại xã Quang Diệm và ngôi chùa Tượng Sơn trầm mặc. Từng nghi thức tế tự và hội đua thuyền truyền thống đều thể hiện trọn vẹn lòng biết ơn trước di sản y thuật, y đức muôn đời.

Cội nguồn lịch sử và y đức tại lễ hội Hải Thượng Lãn Ông

Sự hình thành của lễ hội Hải Thượng Lãn Ông gắn liền với cuộc đời thanh cao và sự nghiệp y học đồ sộ của bậc đại trí thức thế kỷ mười tám. Trải qua hơn hai thế kỷ kể từ ngày ông viên tịch, các nghi thức tưởng niệm tại Hương Sơn đã trở thành biểu tượng văn hóa tôn vinh y đức Việt Nam.

Công đức Đại danh y và bộ bách khoa y học

Nhân vật trung tâm được suy tôn trong lễ hội là Đại danh y Lê Hữu Trác (1724 - 1791), hiệu Hải Thượng Lãn Ông, nguyên quán tại làng Liêu Xá (nay thuộc tỉnh Hưng Yên) nhưng gắn bó hơn nửa cuộc đời với quê mẹ tại xứ Bầu Thượng, xã Tình Diệm, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Rời bỏ chốn quan trường về quê ngoại phụng dưỡng mẹ già, danh y Lê Hữu Trác đã dành trọn tâm huyết nghiên cứu y lý, sưu tầm thuốc nam bản địa và cứu chữa cho hàng ngàn người dân nghèo.

Trong những năm tháng ẩn cư nơi rừng núi Hương Sơn, ông đã biên soạn bộ bách khoa y học Hải Thượng y tông tâm lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển đúc kết toàn diện lý luận, phương dược và y đức. Ngày Rằm tháng Giêng năm Tân Hợi (1791), ông qua đời tại Hương Sơn. Trước khi mất, ông dặn con cháu an táng mình dưới chân núi Minh Tự và đặt chiếc cối đá giã thuốc lên mộ với tâm nguyện tiếp tục phù trợ nghề thuốc cứu người.

Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Kể từ mùa xuân năm 1791, cứ mỗi dịp kỷ niệm ngày mất của ông vào trung tuần tháng Giêng, nhân dân các làng xã ven sông Ngàn Phố lại quy tụ về khu mộ và nhà thờ để dâng hương tế lễ, ôn lại lời dạy về đạo làm thuốc. Từ một nghi lễ cúng giỗ truyền thống của gia tộc và dân làng bản địa, sinh hoạt tâm linh này đã lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng xứ Nghệ và giới y học cổ truyền toàn quốc.

Ghi nhận giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc ấy, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã quyết định công nhận lễ hội Hải Thượng Lãn Ông là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, tháng 11 năm 2023, UNESCO đã thông qua nghị quyết vinh danh Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là Danh nhân văn hóa thế giới nhân kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông, đưa Hà Tĩnh trở thành vùng đất sở hữu hai Danh nhân văn hóa thế giới bên cạnh Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại huyện Nghi Xuân.

Hạng mục bách khoaThông tin chuẩn xác của lễ hộiGiá trị di sản và ý nghĩa
Tên di sản lễ hộiLễ hội Hải Thượng Lãn Ông tại huyện Hương SơnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia loại hình lễ hội truyền thống
Nhân vật tưởng niệmĐại danh y Lê Hữu Trác (1724 - 1791)Danh nhân văn hóa thế giới UNESCO, ông tổ ngành y học cổ truyền
Thời gian tổ chứcTừ ngày 13 đến ngày 15 tháng Giêng (Rằm tháng Giêng âm lịch)Tưởng niệm ngày mất của Đại danh y (15 tháng Giêng năm 1791)
Không gian trung tâmQuần thể di tích Hương Sơn tại ba xã Sơn Trung, Quang Diệm, Sơn GiangKết nối Khu mộ núi Minh Tự, Nhà thờ và chùa Tượng Sơn
Nghi thức phần lễLễ tế cổ truyền, rước sắc, dâng hương tưởng niệm và đọc chúc vănThể hiện đạo lý tôn sư trọng đạo và tri ân tiền nhân
Hoạt động phần hộiĐua thuyền trên sông Ngàn Phố, hội thi thả diều sáo, kéo coTái hiện truyền thống diều sáo trên mộ thầy và tinh thần thượng võ
Tác phẩm gắn liềnBộ sách Hải Thượng y tông tâm lĩnh và Thượng kinh ký sựKho tàng tri thức y học cổ truyền và văn học ký sự Việt Nam

Thời gian mở hội và không gian của lễ hội Hải Thượng Lãn Ông

Mỗi độ đầu xuân, lễ hội Hải Thượng Lãn Ông được tổ chức trang trọng theo lịch cổ truyền gắn liền với ngày kỵ nhật của vị danh y. Không gian lễ hội trải rộng trên vùng sơn thủy hữu tình dọc lưu vực sông Ngàn Phố.

Kỳ lễ tưởng niệm dịp Rằm tháng Giêng âm lịch

Theo thông lệ hàng trăm năm qua, chuỗi hoạt động chính thức của mùa lễ hội diễn ra từ ngày 13 đến hết ngày 15 tháng Giêng, tức dịp Rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm. Ngày 13 và 14 tháng Giêng diễn ra các hoạt động khai hội, rước lễ, thi đấu thể thao dân gian và lễ cầu an tại chùa cổ. Ngày 15 tháng Giêng là ngày chính lễ giỗ Đại danh y, quy tụ đại biểu ngành y tế, các hội Đông y cả nước cùng hàng vạn người dân về dâng hương.

Thời điểm Rằm tháng Giêng cũng là lúc thiên nhiên miền sơn cước Hương Sơn khoác lên vẻ đẹp mùa xuân với hoa đào khoe sắc và sương núi bảng lảng. Việc tổ chức lễ hội đúng dịp Tết Nguyên tiêu không chỉ đáp ứng nhu cầu chiêm bái tâm linh của cộng đồng mà còn mở đầu cho một năm rèn luyện y đức đầy khí thế của đội ngũ thầy thuốc Việt Nam.

Nghi thức dâng hương thành kính tưởng niệm Đại danh y Lê Hữu Trác tại khu mộ xã Sơn Trung
Nghi thức dâng hương thành kính tưởng niệm Đại danh y Lê Hữu Trác tại khu mộ xã Sơn Trung

Trục di tích từ núi Minh Tự đến chùa Tượng Sơn

Không gian thực hành nghi lễ bao trùm toàn bộ Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác đã được xếp hạng Di tích quốc gia từ năm 1990. Điểm nhấn đầu tiên trong quần thể di tích Hương Sơn là khu mộ và tượng đài tọa lạc tại sườn núi Minh Tự thuộc xã Sơn Trung. Tại đây, ngôi mộ cổ gắn chiếc cối đá giã thuốc cùng tượng đài đá cẩm thạch cao hơn mười sáu mét trên đỉnh núi tạo nên không gian tưởng niệm uy nghiêm giữa rừng thông.

Cách khu mộ khoảng bảy ki-lô-mét về phía tây ven sông Ngàn Phố là khu nhà thờ Lê Hữu Trác tại thôn Bầu Thượng, xã Quang Diệm, nơi ông từng sống, bào chế thuốc nam và dạy học. Điểm kết nối thứ ba là ngôi cổ tự chùa Tượng Sơn dưới chân núi Voi thuộc xã Sơn Giang, do bà ngoại và mẹ của danh y khởi dựng từ thời Hậu Lê. Sự liên kết giữa khu mộ, nhà thờ và ngôi chùa cổ tạo nên trục không gian văn hóa hoàn chỉnh.

Nghi thức tế lễ và đua thuyền tại lễ hội Hải Thượng Lãn Ông

Sức sống của lễ hội Hải Thượng Lãn Ông thể hiện qua sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghi lễ cổ truyền trang trọng và các trò diễn xướng dân gian độc đáo. Mỗi hoạt động đều bắt nguồn từ chính cuộc đời và di nguyện của vị đại danh y.

Lễ rước và dâng hương tưởng niệm trang nghiêm

Phần lễ mở màn bằng nghi thức rước bài vị, sắc phong và phẩm vật từ nhà thờ xã Quang Diệm về khu mộ dưới chân núi Minh Tự và ngôi chùa tại xã Sơn Giang. Đoàn rước trang nghiêm trong trang phục cổ truyền với cờ ngũ sắc, lọng vàng, kiệu bát cống và đội nhạc bát âm tấu vang dọc con đường làng.

Tại sân hành lễ trước khu mộ và nhà thờ, các bậc cao niên cùng đại diện ngành y tế cử hành lễ tế cổ truyền gồm các tuần dâng hương, dâng rượu, dâng trà và lễ vật thanh khiết. Điểm lắng đọng nhất là nghi thức đọc chúc văn tưởng niệm, ôn lại chín điều Y huấn cách ngôn bất hủ mà Hải Thượng Lãn Ông để lại nhằm răn dạy người thầy thuốc lấy lòng nhân từ làm gốc. Tại chùa Tượng Sơn, chư tăng và phật tử cũng tổ chức lễ cầu quốc thái dân an và mừng thọ đầu xuân cho các bậc cao niên.

  • Nghi lễ dâng hương và đọc Y huấn cách ngôn: Cử hành trang trọng tại khu mộ xã Sơn Trung và nhà thờ xã Quang Diệm vào ngày 14 và 15 tháng Giêng để tri ân công đức Đại danh y.
  • Lễ cầu an và mừng thọ tại chùa Tượng Sơn: Tổ chức tụng kinh cầu bình an đầu năm, phát lộc thuốc nam tượng trưng và chúc thọ các cụ cao niên theo truyền thống dưỡng sinh.
  • Hội đua thuyền truyền thống trên sông Ngàn Phố: Quy tụ các đội thuyền chèo nam nữ từ các xã dọc lưu vực sông Ngàn Phố tranh tài sôi nổi trong tiếng trống hội mùa xuân.
  • Hội thi thả diều sáo và trò chơi dân gian: Tái hiện tục thả diều sáo trên khu mộ theo di nguyện của Lê Hữu Trác cùng các môn kéo co, đẩy gậy, cờ người và hát Ví, Giặm.
Không khí náo nhiệt ngày khai hội đua thuyền truyền thống trên sông Ngàn Phố tại lễ hội Hải Thượng Lãn Ông
Không khí náo nhiệt ngày khai hội đua thuyền truyền thống trên sông Ngàn Phố tại lễ hội Hải Thượng Lãn Ông

Sôi nổi hội đua thuyền trên sông Ngàn Phố

Bước sang phần hội, hoạt động thu hút đông đảo người dân nhất là giải đua thuyền trên sông Ngàn Phố tổ chức ngay trên khúc sông chảy qua trung tâm huyện Hương Sơn. Hàng chục đội thuyền đua của các xã ven sông với những tay chèo dẻo dai cùng rẽ sóng lao nhanh theo nhịp trống thúc giục và tiếng reo hò vang dậy hai bên bờ. Hội đua thuyền thể hiện tinh thần đoàn kết vùng sông nước và hưởng ứng lời dạy của danh y về việc rèn luyện thân thể khỏe mạnh.

Một nét văn hóa độc đáo khác tại khu vực núi Minh Tự là hội thi thả diều sáo truyền thống. Sinh thời, Lê Hữu Trác rất yêu tiếng sáo diều và từng dặn học trò sau khi ông mất, mỗi dịp tảo mộ đầu xuân hãy thả diều sáo trên mộ thay cho lời khóc than để tâm hồn thanh thản. Giữa bầu trời xuân Hương Sơn, những cánh diều sáo bay cao ngân vang khúc nhạc thanh bình, hòa quyện cùng hương vị đặc sản bản địa như nhung hươu Hương Sơn, những trái cam bù Hương Sơn đỏ mọng và thức quà bánh gai làng Gôi dẻo thơm.

Giá trị nhân văn và di sản của lễ hội Hải Thượng Lãn Ông

Vượt qua thời gian hơn hai thế kỷ, lễ hội Hải Thượng Lãn Ông đã trở thành di sản văn hóa sống động, kết tinh truyền thống trọng chữ nghĩa và giàu lòng nhân ái của người Hà Tĩnh. Lễ hội đóng vai trò quan trọng trong giáo dục đạo đức nghề nghiệp và giữ gìn bản sắc dân tộc.

Đạo lý uống nước nhớ nguồn của ngành y dược

Trong hệ thống lễ hội lịch sử tưởng niệm danh nhân tại Bắc Trung Bộ, nếu xứ Nghệ có lễ hội đền Quả Sơn Đô Lương tri ân Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, thì lễ hội tại Hương Sơn lại mang bản sắc riêng khi tôn vinh bậc đại danh y suốt đời vì sức khỏe nhân dân. Đối với đội ngũ y bác sĩ và lương y khắp Việt Nam, hành hương về quê ngoại Lê Hữu Trác dịp Rằm tháng Giêng là hành trình về nguồn thiêng liêng để soi rọi lương tâm người thầy thuốc.

Những tư tưởng tiến bộ của ông về phương pháp dưỡng sinh tự nhiên, sử dụng thảo dược Nam dược trị Nam nhân và thái độ tận tụy cứu người vẫn giữ nguyên giá trị thời sự. Thông qua hoạt động trưng bày dược liệu cổ truyền trong lễ hội, di sản trí tuệ của vị Danh nhân văn hóa thế giới tiếp tục được truyền lửa cho thế hệ kế cận.

Gắn kết bảo tồn di sản với văn hóa bản địa

Nhằm phát huy vị thế Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và danh hiệu UNESCO vinh danh, tỉnh Hà Tĩnh đã triển khai trùng tu quần thể di tích, bảo tồn vườn cây thuốc cổ và chuẩn hóa nghi lễ truyền thống. Không gian lễ hội được tổ chức văn minh, giữ cảnh quan xanh sạch dọc bờ sông Ngàn Phố và sườn núi Minh Tự.

Song hành cùng chiến lược bảo tồn di sản trên nền tảng số, cổng thông tin Hà Tĩnh NSSC tích cực số hóa tư liệu lịch sử, giới thiệu giá trị y học cổ truyền và kết nối chuỗi giá trị dược liệu bản địa với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của tỉnh.

Mỗi mùa xuân về bên tiếng sáo diều ngân vang trên đỉnh Minh Tự và nhịp chèo rẽ sóng Ngàn Phố, lễ hội Hải Thượng Lãn Ông lại khắc sâu tấm gương sáng ngời về nhân cách của bậc đại danh y dân tộc. Di sản văn hóa cao quý ấy sẽ mãi trường tồn cùng non nước Hồng Lam.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Tĩnh

hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hà Tĩnh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất