Bỏ qua đến nội dung

Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác - Không gian di sản y đức bên dòng Ngàn Phố

Tọa lạc giữa vùng sơn thủy hữu tình của huyện Hương Sơn tỉnh Hà Tĩnh, Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác lưu giữ trọn vẹn dấu ấn cuộc đời, sự nghiệp bốc thuốc cứu người và biên soạn y thư của vị Tổ ngành Đông y Việt Nam. Quần thể tưởng niệm trải dài từ bờ sông Ngàn Phố đến sườn núi Minh Tự là điểm tựa tâm linh giàu giá trị nhân văn.

NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh quần thể nhà thờ thuộc Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác bên dòng sông Ngàn Phố tại Hương Sơn Hà Tĩnh

Trải dọc theo hành lang văn hóa ven bờ sông Ngàn Phố và sườn núi Minh Tự thuộc huyện Hương Sơn, Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là quần thể kiến trúc lịch sử tưởng niệm đại danh y Lê Hữu Trác (1724 – 1791). Không gian di sản bao gồm khu mộ và tượng đài tại xã Sơn Trung, khu nhà thờ tại xã Quang Diệm cùng chùa Tượng Sơn tại xã Sơn Giang, kết tinh truyền thống y học cổ truyền và đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc Việt Nam.

Vị thế địa lý của Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

Nằm ở phía tây bắc tỉnh Hà Tĩnh, nơi dãy Trường Sơn hùng vĩ giao thoa với những thung lũng phù sa ven sông, Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác phân bố trên trục giao thông huyết mạch Quốc lộ 8A đi qua địa bàn các xã Sơn Giang, Quang Diệm và Sơn Trung của huyện Hương Sơn. Toàn bộ các điểm di tích cách nhau trong bán kính khoảng bảy cây số, tạo nên một chỉnh thể cảnh quan văn hóa gắn kết hữu cơ giữa núi rừng, dòng sông và làng mạc cổ truyền xứ Nghệ.

Mạch nguồn quê mẹ Bầu Thượng bên dòng Ngàn Phố

Mặc dù nguyên quán bên nội của đại danh y thuộc làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, trấn Hải Dương (nay thuộc tỉnh Hưng Yên), nhưng vùng đất Bầu Thượng, xã Tình Diệm, huyện Hương Sơn (nay là xã Quang Diệm) lại là quê hương của thân mẫu ông, bà Bùi Thị Thưởng, con gái Tướng công Bùi Diệm Đăng. Sau những biến cố gia đình và thời cuộc đầy biến động của xã hội phong kiến Đàng Ngoài giữa thế kỷ XVIII, năm 1746 ở tuổi hai mươi hai, ông quyết định từ bỏ con đường binh nghiệp và chốn quan trường danh lợi để về quê mẹ Bầu Thượng phụng dưỡng mẫu thân và chuyên tâm nghiên cứu y thuật.

Chính địa thế sơn thủy hữu tình của vùng đất Hương Sơn, nơi có dòng sông Ngàn Phố trong vắt bắt nguồn từ biên giới Việt - Lào uốn lượn qua những cánh rừng nguyên sinh giàu dược liệu quý và mạch khoáng tự nhiên hướng về vùng suối nước nóng Sơn Kim Hương Sơn, đã nuôi dưỡng tâm hồn thanh cao cùng trí tuệ uyên bác của vị danh y. Hơn bốn mươi năm gắn bó máu thịt với quê mẹ cho đến lúc trút hơi thở cuối cùng vào tháng Giêng năm Tân Hợi (1791), ông đã lấy hiệu là Hải Thượng Lãn Ông và chọn mảnh đất bên dòng Ngàn Phố làm nơi ẩn cư, mở trường dạy học, trồng thuốc chữa bệnh cứu người.

Quá trình hình thành và tôn tạo qua nhiều thế kỷ

Ngay sau khi đại danh y qua đời vào đầu năm 1791, nhân dân vùng Hương Sơn cùng các thế hệ học trò và con cháu đã an táng thi hài ông tại sườn núi Minh Tự theo đúng di nguyện lúc sinh thời, đồng thời chuyển thảo đường nơi ông từng sinh sống, đọc sách và bắt mạch tại thôn Bầu Thượng thành từ đường thờ tự. Trải qua hơn hai thế kỷ biến thiên của lịch sử và sự khắc nghiệt của thiên nhiên mưa nắng miền Trung, nhân dân địa phương vẫn một lòng gìn giữ phần mộ và ngôi nhà thờ cổ của vị ân nhân đã cứu sống biết bao sinh mạng khỏi dịch bệnh.

Với giá trị lịch sử, khoa học và văn hóa to lớn, năm 1990, Bộ Văn hóa - Thông tin đã ban hành quyết định xếp hạng quần thể di tích Hải Thượng Lãn Ông là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Bắt đầu từ năm 2004 đến năm 2013, Bộ Y tế phối hợp cùng Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh và các đơn vị ngành y dược cả nước đã triển khai dự án trùng tu, tôn tạo tổng thể Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác với quy mô xứng tầm lịch sử. Đến tháng 12 năm 2024, Thủ tướng Chính phủ đã chính thức quyết định xếp hạng quần thể di tích này là Di tích quốc gia đặc biệt, đánh dấu cột mốc trọng đại trong công tác bảo tồn di sản văn hóa của tỉnh Hà Tĩnh.

Điểm di tích cấu thànhVị trí hành chính tại Hương SơnChức năng lịch sử và kiến trúc chính
Khu mộ và tượng đàiThôn Hải Thượng, xã Sơn TrungNơi an táng đại danh y, quần thể tượng đài đá cẩm thạch và vườn tượng
Khu nhà thờ và lưu niệmThôn Bảo Thượng, xã Quang DiệmNơi ở, làm thuốc, dạy học và biên soạn bộ y thư Hải Thượng y tông tâm lĩnh
Chùa Tượng SơnThôn 1, xã Sơn GiangNgôi cổ tự do thân mẫu danh y sáng lập, nơi ông từng mở phòng mạch cứu người
Tuyến cảnh quan kết nốiDọc Quốc lộ 8A và bờ sông Ngàn PhốHành lang sinh thái dược liệu, núi Con Công, núi Giăng Màn và bến sông cổ

Quy hoạch không gian Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

Được quy hoạch theo triết lý phong thủy phương Đông truyền thống kết hợp hài hòa với địa hình đồi núi và sông nước tự nhiên, Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác bao gồm hai phân khu tưởng niệm trọng tâm tại xã Sơn Trung và xã Quang Diệm, kết nối với không gian Phật giáo cổ kính của chùa Tượng Sơn. Mỗi hạng mục kiến trúc từ cổng tam quan, nhà bia, phần mộ đá cho đến nhà thờ gỗ đều toát lên vẻ thanh tịnh, mộc mạc như chính cốt cách của bậc chân nho ẩn sĩ.

Tượng đài Đại danh y bằng đá cẩm thạch uy nghiêm giữa rừng thông xanh mát trên đỉnh núi Minh Tự thuộc Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Tượng đài Đại danh y bằng đá cẩm thạch uy nghiêm giữa rừng thông xanh mát trên đỉnh núi Minh Tự thuộc Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

Quần thể mộ đá và tượng đài trên núi Minh Tự

Nằm tựa lưng vào sườn núi Minh Tự thuộc thôn Hải Thượng, xã Sơn Trung, khu mộ và tượng đài Hải Thượng Lãn Ông sở hữu thế đất phong thủy tuyệt đẹp nhìn thẳng ra cánh đồng rộng mở và dãy núi Giăng Màn phía xa. Tương truyền lúc sinh thời, vào mỗi dịp đầu xuân đại danh y thường thả diều từ thảo đường Bầu Thượng; chiếc diều bay theo chiều gió và đáp xuống chân núi Minh Tự, nơi ông chọn làm chốn an nghỉ vĩnh hằng. Khu mộ được xây dựng trang nghiêm với bình phong chạm khắc cuốn thư, bia đá cổ khắc dòng chữ Hán ghi danh hiệu Hải Thượng Lãn Ông cùng bàn thờ đá xanh nguyên khối giữ nguyên nét cổ kính.

Từ khu vực phần mộ, một hệ thống bậc đá gồm hơn hai trăm sáu mươi bậc chia thành nhiều chiếu nghỉ uốn lượn qua rừng thông xanh mát dẫn thẳng lên đỉnh đồi, nơi đặt tượng đài Hải Thượng Lãn Ông bằng đá cẩm thạch trắng cao hơn mười sáu mét, nặng hàng trăm tấn. Bức tượng khắc họa thần thái ung dung, nhân từ của vị đại danh y với chòm râu dài, tay cầm cuốn y thư và cành thuốc nam, ánh mắt hiền từ dõi nhìn về khắp xóm làng Hương Sơn. Phía sau tượng đài là bức phù điêu đá lớn chạm khắc trọn vẹn chín điều răn dạy về y đức trong Cửu chân y huấn cách ngôn, nhắc nhở các thế hệ thầy thuốc hậu thế luôn lấy lòng nhân ái làm gốc.

Khu nhà thờ cùng vườn thuốc tại xã Quang Diệm

Cách khu mộ khoảng năm cây số về phía đông theo dòng chảy sông Ngàn Phố là khu nhà thờ và lưu niệm tọa lạc tại thôn Bảo Thượng, xã Quang Diệm. Nằm trên khuôn viên rộng hơn một héc-ta rợp bóng cây cổ thụ và các loài thảo dược bản địa, đây chính là nền đất cũ nơi đại danh y từng dựng ngôi nhà tranh giản dị mang tên Chuyết Am để bốc thuốc, dạy học và miệt mài trước tác suốt hơn bốn thập kỷ. Công trình kiến trúc trung tâm gồm nhà tiền đường ba gian và hậu cung hai gian được phục dựng theo lối kiến trúc gỗ truyền thống xứ Nghệ với mái ngói mũi hài đao cong, hệ khung vì kèo gỗ lim chạm trổ tứ linh, tứ quý tinh xảo.

Trước sân nhà thờ là hồ bán nguyệt tượng trưng cho sự giao hòa âm dương cùng hai nhà tả vu, hữu vu trưng bày các hiện vật, dụng cụ bào chế thuốc như thuyền tán, dao cầu, cối đá và các mộc bản y thư cổ. Phía bên tả khu sân tưởng niệm là nhà bia kiến trúc bốn mái đao cong che chở tấm bia đá lớn khắc bài văn bia ca ngợi thân thế, sự nghiệp và công đức của vị Tổ ngành Đông y Việt Nam. Xung quanh khu nhà thờ vẫn duy trì vườn thuốc nam mẫu với hàng chục loài cây dược liệu bản địa của núi rừng Hương Sơn, tái hiện sống động không gian sinh thái y học mà ông đã dày công gây dựng từ thế kỷ XVIII.

Nhà bia kiến trúc gỗ mái đao cong cổ kính lưu giữ văn bia về thân thế và y nghiệp tại Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Nhà bia kiến trúc gỗ mái đao cong cổ kính lưu giữ văn bia về thân thế và y nghiệp tại Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

Dấu ấn lịch sử tại Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

Vượt lên trên giá trị của một công trình kiến trúc tưởng niệm thông thường, Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác chính là cái nôi lịch sử nơi sản sinh ra những di sản tư tưởng, y học và văn chương kiệt xuất của thời đại Lê trung hưng. Từng gốc cây, giếng cổ và nếp nhà tại vùng đất Hương Sơn đều gắn liền với quá trình lao động khoa học nghiêm túc, bền bỉ của một bậc đại trí thức đã hiến dâng trọn đời cho sức khỏe nhân dân.

Nơi ra đời bộ bách khoa y học cổ truyền

Chính tại không gian thảo đường Bầu Thượng thuộc Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác ngày nay, suốt gần ba mươi năm ròng rã từ khoảng năm 1760 đến cuối thập niên 1780, đại danh y đã tự tay biên soạn và hoàn chỉnh bộ bách khoa y học Hải Thượng y tông tâm lĩnh đồ sộ gồm hai mươi tám tập, sáu mươi sáu quyển. Bộ sách hệ thống hóa toàn diện lý luận cơ bản của Đông y từ nội khoa, ngoại khoa, phụ khoa, nhi khoa, thương hàn, dịch lệ cho đến phương pháp bào chế dược liệu và phép dưỡng sinh phòng bệnh. Đặc biệt, trong các quyển Lĩnh Nam bản thảo và Bách gia trân tàng, ông đã sưu tầm, khảo cứu và bổ sung hàng trăm vị thuốc nam sẵn có ngay tại núi rừng xứ Nghệ cùng hàng nghìn phương thuốc dân gian hiệu nghiệm phù hợp với thể trạng người Việt.

Trong quá trình khảo cứu dược tính tại quê mẹ Hương Sơn, đại danh y đã dành sự quan tâm sâu sắc đến những sản vật tự nhiên quý giá của địa phương, tiêu biểu là nguồn dược liệu nhung hươu Hương Sơn có công năng bồi bổ khí huyết, cường tráng gân cốt được ông phân tích kỹ lưỡng trong các tập Bản thảo và Hành giản trân nhu. Bên cạnh y học, thảo đường bên bờ sông Ngàn Phố còn là nơi ông hoàn thành tập bút ký văn học lịch sử nổi tiếng Thượng kinh ký sự (1783) sau chuyến vào kinh đô Thăng Long chữa bệnh cho Thế tử Trịnh Cán, một tác phẩm văn chương xuất sắc cùng thời đại với những kiệt tác của đại thi hào Nguyễn Du trên mảnh đất văn hiến Hà Tĩnh.

  • Hệ thống lý luận y học (Y lý): Vận dụng sáng tạo học thuyết âm dương ngũ hành, thủy hỏa và tạng tượng phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa tại Việt Nam.
  • Kho tàng dược liệu bản địa (Dược học): Phát hiện và bổ sung hơn ba trăm vị thuốc nam mới trong Lĩnh Nam bản thảo, đề cao phương châm dùng thuốc nam trị bệnh cho người Nam.
  • Chuẩn mực đạo đức thầy thuốc (Y đức): Kết tinh trong Y huấn cách ngôn với quan điểm nghề thuốc là nhân thuật chuyên bảo vệ sinh mạng con người, không màng danh lợi phú quý.
  • Giá trị văn học và sử học: Tác phẩm Thượng kinh ký sự phản ánh chân thực diện mạo xã hội Đàng Ngoài thế kỷ XVIII qua ngòi bút ký sự sắc sảo và giàu tính nhân văn.

Không gian chùa Tượng Sơn và tư tưởng y đức

Gắn liền mật thiết với khu mộ và khu nhà thờ là di tích chùa Tượng Sơn (còn gọi là chùa Hầm Hầm) nằm dưới chân dãy núi voi bên dòng sông Ngàn Phố thuộc xã Sơn Giang. Ngôi cổ tự này do bà Bùi Thị Thưởng, thân mẫu của đại danh y, khởi dựng từ thời Hậu Lê để làm nơi tu tập tâm linh và cầu an cho dân làng. Trong suốt những năm tháng sống tại Hương Sơn, Hải Thượng Lãn Ông thường xuyên lui tới chùa Tượng Sơn để đàm đạo triết lý nhân sinh với các bậc cao tăng, đồng thời mở phòng mạch khám bệnh và cấp phát thuốc miễn phí cho người nghèo khó khắp vùng thượng đạo.

Sự giao thoa giữa tinh thần từ bi cứu khổ của Phật giáo nơi mái chùa cổ với lòng nhân ái của đạo Nho đã hun đúc nên hệ tư tưởng y đức bất hủ của Hải Thượng Lãn Ông. Tại không gian di tích này, những lời răn trong Cửu chân y huấn cách ngôn như "Đạo làm thuốc là một nhân thuật chuyên bảo vệ sinh mạng con người, phải lo cái lo của người, vui cái vui của người, chỉ lấy việc cứu sống mạng người làm nhiệm vụ của mình, không nên cầu lợi kể công" đã trở thành kim chỉ nam đạo đức cho mọi thế hệ cán bộ y tế Việt Nam. Hằng năm, các đoàn y bác sĩ, sinh viên trường y từ khắp mọi miền Tổ quốc đều hành hương về đây dâng hương báo công và nguyện noi gương sáng của bậc Y Tổ.

Giá trị di sản của Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

Hội tụ đầy đủ các tiêu chí về giá trị lịch sử, y học, văn hóa và kiến trúc cảnh quan, Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác không chỉ là niềm tự hào của nhân dân huyện Hương Sơn mà còn là di sản văn hóa tầm vóc quốc gia và quốc tế. Công tác bảo tồn, phát huy giá trị quần thể di tích hiện nay được gắn kết chặt chẽ với việc gìn giữ các lễ hội truyền thống và phát triển vùng dược liệu bản địa bền vững.

Tầm vóc Di tích quốc gia đặc biệt và UNESCO

Tại kỳ họp lần thứ 42 của Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc diễn ra vào tháng 11 năm 2023 tại Paris, hồ sơ kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724 – 2024) đã được thông qua, chính thức vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới UNESCO vì những đóng góp vượt thời đại cho y học, văn hóa và tư tưởng nhân đạo. Tiếp nối sự vinh danh quốc tế ấy, quyết định xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào cuối năm 2024 đã khẳng định vị thế trường tồn của quần thể di tích tại Hương Sơn trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc.

Sự kết hợp giữa danh hiệu quốc tế và di tích cấp quốc gia đặc biệt đã tạo cơ sở pháp lý và khoa học vững chắc để tỉnh Hà Tĩnh triển khai các chương trình bảo tồn nguyên trạng kiến trúc gỗ, hệ thống bia đá cổ, sắc phong cùng các mộc bản y thư quý hiếm. Trên nền tảng dữ liệu số hóa di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Hà Tĩnh NSSC tích cực cập nhật các công trình nghiên cứu chuyên sâu về quần thể di tích và kho tàng y học cổ truyền Hương Sơn, góp phần lan tỏa giá trị di sản của Đại danh y đến cộng đồng trong nước và quốc tế.

Không gian lễ hội truyền thống và bảo tồn dược liệu

Mỗi độ xuân về, từ ngày mồng Một Tết Nguyên đán kéo dài đến ngày Rằm tháng Giêng (ngày giỗ của Đại danh y), tại toàn bộ các điểm thuộc Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác lại diễn ra lễ hội Hải Thượng Lãn Ông từng được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Phần lễ được cử hành trang trọng theo nghi thức cổ truyền với lễ tế tại nhà thờ Quang Diệm, lễ dâng hương tại khu mộ núi Minh Tự và lễ cầu quốc thái dân an, cầu sức khỏe tại chùa Tượng Sơn. Phần hội sôi nổi với các hoạt động đua thuyền trên sông Ngàn Phố, hội thi thả diều sáo, trưng bày dược liệu Đông y và hát dân ca ví, giặm xứ Nghệ.

Sức sống của di sản Hải Thượng Lãn Ông còn hiện hữu sinh động trong đời sống nông nghiệp và văn hóa ẩm thực dưỡng sinh của cư dân vùng đồi núi Hương Sơn đương đại. Dọc theo lưu vực Ngàn Phố quanh khu di tích, người dân địa phương vẫn bảo tồn các vườn cây thuốc quý song hành cùng việc canh tác thức quả tiến vua cam bù Hương Sơn chín đỏ mỗi dịp Tết đến xuân về và phát triển nghề chế biến các món ăn bổ dưỡng từ dê núi Hương Sơn chăn thả tự nhiên trên các sườn núi đá ăn lá thảo dược. Sự gắn kết giữa di tích lịch sử, lễ hội tâm linh và sinh kế dược liệu đã tạo nên một hệ sinh thái văn hóa bản địa giàu sức sống.

Giữa tiếng thông reo vi vu trên đỉnh núi Minh Tự hòa cùng nhịp sóng vỗ hiền hòa của dòng sông Ngàn Phố, Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác mãi mãi là biểu tượng sáng ngời của trí tuệ, nhân cách và nền y học cổ truyền Việt Nam. Quần thể di sản quốc gia đặc biệt này không chỉ lưu giữ ký ức về một bậc Đại danh y tầm vóc thế giới mà còn tiếp tục truyền ngọn lửa y đức nhân ái, vì con người cho muôn đời sau.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Tĩnh

hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Tĩnh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất