Đèo Ngang Hà Tĩnh - Dấu ấn cửa ải Hoành Sơn Quan giữa non nước kỳ vĩ
NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Nằm ở cực Nam của vùng đất Hồng Lam đầy nắng gió, đèo Ngang Hà Tĩnh từ lâu đã trở thành một biểu tượng địa danh lịch sử và cảnh quan thiên nhiên đặc sắc bậc nhất miền Trung Việt Nam. Con đèo uốn lượn qua sườn đá dốc đứng cao hơn hai trăm năm mươi mét so với mực nước biển, nơi dãy Trường Sơn hùng vĩ vươn một mạch núi đá granit đâm thẳng ra khơi xa để khép lại địa hạt thị xã Kỳ Anh trước khi mở ra vùng đất phía Nam.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của đèo Ngang Hà Tĩnh
Trên bản đồ địa chất tự nhiên của dải đất Bắc Trung Bộ, đèo Ngang Hà Tĩnh giữ vai trò là điểm giao cắt chiến lược giữa cấu trúc địa hình núi cao và thềm lục địa ven biển. Vùng đèo hội tụ đầy đủ những đặc trưng kiến tạo địa chất hàng triệu năm của mạch núi phương Nam cùng chế độ khí hậu chuyển tiếp rõ rệt giữa hai miền thời tiết.
Ranh giới tự nhiên trên mạch núi Hoành Sơn vươn biển
Xét về mặt tọa độ hành chính và không gian địa lý, đèo Ngang Hà Tĩnh nằm trên tuyến Quốc lộ 1 cũ, cách trung tâm thành phố Hà Tĩnh khoảng 75 km về phía Nam. Điểm khởi đầu của cung đèo ở sườn phía Bắc thuộc địa phận xã Kỳ Nam, thị xã Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh, trong khi sườn phía Nam đổ xuống vùng đất xã Quảng Đông thuộc địa phận Quảng Bình cũ nay gắn liền với không gian văn hóa tỉnh Quảng Trị. Toàn bộ tuyến đường đèo vắt ngang qua dãy núi Hoành Sơn, một nhánh núi lớn tách ra từ mạch Trường Sơn Bắc theo hướng Tây Bắc - Đông Nam rồi đâm thẳng ra sát bờ biển Đông.
Trong cấu trúc địa chất khu vực Bắc Trung Bộ, dãy núi Hoành Sơn có chiều dài khoảng 50 km tính từ biên giới Việt - Lào ra đến mũi độc lập ven biển, với đỉnh cao nhất là đỉnh Hoành Sơn đạt độ cao 1.044 mét so với mực nước biển. Khi mạch núi này hạ thấp dần độ cao ở khu vực giáp biển, thiên nhiên đã kiến tạo nên một yên ngựa tự nhiên ở độ cao khoảng 250 đến 256 mét, tạo thành lối đi độc đạo vượt núi suốt hàng thiên niên kỷ và được gọi là đèo Ngang Hà Tĩnh. Nếu ở phía Bắc của tỉnh có dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh sừng sững với chín mươi chín đỉnh non cao làm biểu tượng văn hiến, thì ở cực Nam, mạch núi Hoành Sơn và đèo Ngang lại đóng vai trò như bức bình phong đá kiên cố trấn giữ cửa ngõ giao thương đường bộ lẫn đường biển.
Quá trình vận động tân kiến tạo thuộc kỷ Đệ Tứ cùng sự bào mòn của gió mùa và sóng biển đã tạo nên cho khu vực đèo Ngang Hà Tĩnh một nền địa chất vững chắc gồm các khối đá granit, đá biến chất cổ và đá cát kết có tuổi địa chất hàng trăm triệu năm. Chính nền đá cứng cáp chạy sát ra mép nước đã giúp chân đèo hình thành nên những mũi đá nhấp nhô, những vũng vịnh kín gió sâu thẳm và tạo ra ranh giới phân chia tự nhiên rõ nét giữa hai vùng đồng bằng ven biển.
| Tiêu chí địa lý và kỹ thuật | Thông số và đặc điểm thực tế tại đèo Ngang Hà Tĩnh | Ý nghĩa tự nhiên và lịch sử văn hóa |
|---|---|---|
| Vị trí hành chính phía Bắc | Xã Kỳ Nam, thị xã Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh | Cửa ngõ cực Nam của tỉnh Hà Tĩnh trên trục giao thông thiên lý Bắc - Nam |
| Hệ thống sơn văn gắn liền | Dãy núi Hoành Sơn (nhánh của dãy Trường Sơn Bắc) | Mạch núi đâm ngang ra biển Đông tạo bức tường thành tự nhiên |
| Chiều dài tuyến đường đèo | Khoảng 6 km uốn lượn theo sườn núi phía Bắc và phía Nam | Cung đường đèo cổ có độ dốc lớn, nhiều khúc cua tay áo hiểm trở |
| Độ cao đỉnh đèo | Khoảng 250 m - 256 m so với mực nước biển | Điểm đặt cửa ải cổ Hoành Sơn Quan kiểm soát toàn bộ tầm nhìn ra biển |
| Công trình giao thông hiện đại | Hầm đường bộ đèo Ngang xuyên núi dài 495 m (thông xe năm 2004) | Rút ngắn thời gian di chuyển và đảm bảo an toàn giao thông xuyên suốt |
Địa hình sườn núi dốc đứng và hệ sinh thái rừng biển
Địa hình của đèo Ngang Hà Tĩnh mang đặc trưng điển hình của kiểu đèo ven biển miền Trung với một bên là vách núi đá dựng đứng và một bên là vực sâu hướng thẳng ra mặt biển mênh mông. Tổng chiều dài toàn tuyến đường đèo tính từ chân dốc phía Bắc sang chân dốc phía Nam đạt khoảng 6 km, trong đó độ dốc trung bình dao động từ 8% đến 10% với nhiều đoạn cua gấp khúc ôm sát sườn núi. Từ trên đỉnh đèo phóng tầm mắt xuống phía dưới, cấu trúc địa hình phân tầng rõ rệt từ đỉnh núi đá rêu phong, sườn đồi thoai thoải phủ rừng thông xanh ngắt cho đến dải cát trắng mịn và làn nước biển xanh biếc ôm lấy chân núi.
Không chỉ là ranh giới địa hình, đèo Ngang Hà Tĩnh cùng mạch núi Hoành Sơn còn đóng vai trò là bức tường chắn khí hậu tự nhiên quan trọng. Vào mùa đông, khối núi cao chạy ngang ra biển tạo thành rào cản ngăn bớt luồng gió mùa Đông Bắc lạnh giá tràn từ phương Bắc xuống, khiến thời tiết giữa sườn Bắc và sườn Nam của đèo thường có sự chênh lệch rõ rệt về độ ẩm và lượng mưa. Vào mùa hè, luồng gió Tây Nam khi vượt qua sườn núi gặp hơi nước từ biển Đông thổi vào đã tạo nên những dải mây mù bảng lảng quấn quanh đỉnh đèo vào sáng sớm và chiều tà.
Thảm thực vật trên sườn đèo Ngang Hà Tĩnh mang tính chất chuyển tiếp độc đáo giữa hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa trên núi đá và hệ sinh thái ven biển. Dọc hai bên sườn đèo, những cánh rừng thông nhựa và cây bụi bản địa phát triển xanh tốt trên nền đá granit, nối liền mạch cảnh quan sinh thái ven biển từ vùng bãi biển Kỳ Xuân Kỳ Anh kéo dài xuống tận chân núi.
Lịch sử hình thành và cửa ải cổ trên đèo Ngang Hà Tĩnh
Suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, đèo Ngang Hà Tĩnh không chỉ là một danh thắng tự nhiên mà còn là một địa danh lịch sử mang tầm vóc chiến lược quốc gia. Mỗi tấc đất, bậc đá trên đỉnh đèo đều in đậm dấu chân của các bậc tiền nhân mở cõi, các cuộc tuần du của đế vương và những biến thiên lịch sử qua nhiều triều đại.
Dấu mốc biên viễn từ thời Đại Việt đến thời phân tranh
Trong chính sử cổ Đại Việt, vùng núi Hoành Sơn và đèo Ngang Hà Tĩnh từ thế kỷ X - XI từng giữ vai trò là phên dậu tự nhiên nơi biên viễn phía Nam. Vào năm Canh Dần (1470), trong cuộc hành quân bình định phương Nam để bảo vệ biên cương quốc gia, vua Lê Thánh Tông đã dẫn đại quân đi qua vùng núi Hoành Sơn và vùng biển Kỳ Hoa, để lại những vần thơ chữ Hán hào sảng khắc họa khí thế non sông hùng tráng nơi cửa ải hiểm yếu này.
Bước sang thế kỷ XVI, địa danh đèo Ngang Hà Tĩnh lại gắn liền với bước ngoặt lịch sử trọng đại trong công cuộc khai phá vùng đất Thuận Quảng. Vào năm Mậu Ngọ (1558), Đoan Quận công Nguyễn Hoàng đã nhận được lời sấm truyền nổi tiếng Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân (Một dải Hoành Sơn có thể dung thân muôn đời). Thấu hiểu giá trị địa chiến lược của bức tường thành tự nhiên Hoành Sơn và cửa ngõ đèo Ngang, Nguyễn Hoàng đã xin vào trấn thủ vùng Thuận Hóa, mở đầu cho quá trình khai khẩn vùng đất phương Nam trù phú. Qua nhiều thế kỷ lịch sử, con đèo luôn là sợi dây huyết mạch kết nối giao thương và văn hóa giữa vùng Hoan Châu với vùng Thuận Quảng phương Nam.
Kiến trúc phòng thủ Hoành Sơn Quan xây dựng năm 1833
Dấu ấn kiến trúc lịch sử tiêu biểu và nguyên vẹn nhất còn hiện diện ngay trên đỉnh đèo Ngang Hà Tĩnh ngày nay chính là di tích Hoành Sơn Quan, công trình thường được dân gian gọi bằng cái tên Cổng Trời. Theo ghi chép trong bộ sử Đại Nam thực lục và Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, vào tháng 3 âm lịch năm Quý Tỵ (1833), tức năm Minh Mạng thứ 14, vua Minh Mạng đã ban chỉ dụ cho dựng cửa ải kiên cố ngay tại điểm cao nhất của đỉnh đèo Ngang nhằm kiểm soát an ninh quân sự và điều tiết giao thương trên tuyến đường thiên lý Bắc - Nam.

Công trình Hoành Sơn Quan trên đỉnh đèo Ngang Hà Tĩnh được thiết kế theo chuẩn mực kiến trúc thành lũy phòng thủ truyền thống của triều Nguyễn thế kỷ XIX, kết hợp hài hòa với địa thế núi đá hiểm trở:
- Cấu trúc cổng thành chính: Cửa ải được xây dựng bằng đá núi đẽo gọt vuông vức kết hợp với gạch vồ nung già và vữa tam hợp cổ truyền gồm vôi vỏ sò, mật mía và cát mịn. Cổng có chiều cao hơn 4 mét, chính giữa mở một vòm cửa cuốn hình bán nguyệt rộng rãi, phía trên đỉnh cổng xây tường thu hồi giật cấp uy nghiêm.
- Biển ngạch chữ Hán đắp nổi: Trên trán cổng ở mặt hướng về phía Nam có một ô hình chữ nhật khảm đá xanh và đắp nổi ba chữ Hán lớn Hoành Sơn Quan với nét chữ cứng cáp, chuẩn mực, khẳng định vị thế của một cửa quan trọng yếu bậc nhất trên đường thiên lý.
- Hệ thống tường thành đá và bậc cấp: Từ hai bên cánh cổng chính, triều đình cho xếp đá hộc tự nhiên tạo thành hai bức tường thành dài hơn 30 mét chạy men theo sườn núi, đồng thời kè hơn một nghìn bậc thang bằng đá núi dọc theo con đường cổ vượt đèo để giúp binh lính và lữ khách bước đi vững chãi.
Trải qua gần hai trăm năm chịu đựng mưa nắng, bão biển khắc nghiệt của miền Trung và những tác động của thời gian, cổng đá Hoành Sơn Quan trên đỉnh đèo Ngang Hà Tĩnh vẫn đứng vững chãi giữa mây trời lộng gió, trở thành một chứng nhân lịch sử sống động phản ánh trình độ kỹ thuật xây dựng công trình phòng thủ miền núi của người Việt xưa.
Quần thể cảnh quan và dấu ấn thi ca tại đèo Ngang Hà Tĩnh
Không chỉ mang vẻ đẹp uy nghiêm của một pháo đài quân sự cổ, đèo Ngang Hà Tĩnh còn sở hữu một không gian cảnh quan thiên nhiên vô cùng thơ mộng và trầm mặc. Sự hòa quyện giữa núi cao, mây trắng, biển biếc và chiếc cổng đá rêu phong đã biến nơi đây thành nguồn cảm hứng thẩm mỹ vô tận cho nền văn học trung đại Việt Nam.
Cổng trời rêu phong và cung đường uốn lượn ven biển
Điểm đặc sắc nhất trong cấu trúc cảnh quan của đèo Ngang Hà Tĩnh là tầm nhìn toàn cảnh mở rộng từ khu vực đỉnh đèo quanh di tích Hoành Sơn Quan. Đứng trên những bậc đá cổ rêu phong của Cổng Trời vào những ngày nắng đẹp, người quan sát có thể chiêm ngưỡng trọn vẹn bức tranh sơn thủy hữu tình của vùng đất cực Nam Hà Tĩnh. Về phía Đông, mặt biển Đông trải rộng mênh mông với những dải sóng bạc đầu vỗ vào ghềnh đá và cụm đảo Hòn La, Mũi Độc ẩn hiện nơi chân trời; về phía Tây, trùng điệp những đỉnh núi của dãy núi Hoành Sơn nối tiếp nhau chạy dài vào đại ngàn Trường Sơn.
Dọc theo sườn phía Bắc thuộc địa phận thị xã Kỳ Anh, con đường đèo cổ uốn lượn mềm mại như một dải lụa vắt ngang lưng chừng núi. Khi lưu lượng xe cơ giới chuyển xuống lưu thông qua đường hầm xuyên núi, cung đường vượt đèo Ngang Hà Tĩnh giữ trọn vẻ tĩnh lặng với rừng thông rì rào trong gió biển và lớp rêu phong cổ kính phủ trên vòm cổng đá.
Cảm hứng văn chương bất hủ trong thi phẩm trung đại
Trong lịch sử văn học Việt Nam, hiếm có một địa danh đèo núi nào lại xuất hiện dày đặc và để lại dấu ấn thẩm mỹ sâu đậm trong thơ ca như đèo Ngang Hà Tĩnh. Trên hành trình thiên lý từ kinh thành Thăng Long vào kinh đô Phú Xuân hay ngược lại, hầu hết các bậc đế vương, sứ thần, danh nho và thi sĩ khi đặt chân lên đỉnh Hoành Sơn đều xúc động trước cảnh sắc trời mây non nước mà sáng tác thi ca. Từ thời Hồng Đức thế kỷ XV đến triều Nguyễn thế kỷ XIX, nhiều danh nho và thi nhân kiệt xuất như đại thi hào Nguyễn Du, Cao Bá Quát hay Nguyễn Hàm Ninh đều từng dừng chân thưởng ngoạn và sáng tác thi ca nơi cửa ải này.
Đỉnh cao rực rỡ nhất làm nên danh tiếng văn chương bất hủ cho đèo Ngang Hà Tĩnh chính là tuyệt tác thơ Nôm đường luật Qua Đèo Ngang của nữ sĩ Bà Huyện Thanh Quan (tên thật là Nguyễn Thị Hinh, người phường Nghi Tàm, kinh thành Thăng Long). Vào khoảng nửa đầu thế kỷ XIX, trên hành trình vượt đèo Ngang vào kinh đô Phú Xuân nhận chức Cung trung giáo tập dưới triều Nguyễn, nữ sĩ đã dừng chân trên đỉnh đèo đúng vào lúc bóng chiều tà buông xuống và viết nên tám câu thơ thất ngôn bát cú đi vào tâm thức của bao thế hệ người Việt:
- Khắc họa thời gian và sức sống thiên nhiên hoang sơ: Hai câu đề và hai câu thực (Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà / Cỏ cây chen đá, lá chen hoa / Lom khom dưới núi, tiều vài chú / Lác đác bên sông, chợ mấy nhà) đã vẽ nên bức tranh đèo Ngang Hà Tĩnh lúc chiều muộn vừa hùng vĩ, hoang sơ với đá núi, cỏ cây đan xen, vừa thấp thoáng nhịp sống bình dị của con người miền sơn cước.
- Âm thanh đồng vọng và nỗi niềm hoài cổ thương nhớ quê hương: Hai câu luận và hai câu kết (Nhớ nước đau lòng con quốc quốc / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia / Dừng chân đứng lại trời non nước / Một mảnh tình riêng ta với ta) sử dụng nghệ thuật đối xứng điêu luyện và phép đảo ngữ tinh tế, mượn tiếng chim rừng chiều Hoành Sơn để bày tỏ tấm lòng hoài cổ và tình yêu quê hương đất nước sâu nặng giữa bao la trời non nước.
Giá trị di sản và diện mạo giao thông đèo Ngang Hà Tĩnh
Bước vào kỷ nguyên phát triển hiện đại, khu vực đèo Ngang Hà Tĩnh đã chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ về hạ tầng giao thông kỹ thuật nhưng vẫn bảo lưu trọn vẹn những giá trị cốt lõi về di sản lịch sử, cảnh quan sinh thái và bản sắc văn hóa của cộng đồng cư dân ven biển dưới chân núi.
Công trình hầm đường bộ xuyên núi hiện đại hóa giao thông
Để khắc phục địa hình đèo dốc hiểm trở trên đèo Ngang Hà Tĩnh và thúc đẩy giao thương Bắc - Nam, dự án hầm đường bộ đèo Ngang xuyên qua lòng dãy núi Hoành Sơn đã được khởi công năm 2003 và thông xe vào tháng 8 năm 2004.

Công trình hầm đường bộ đèo Ngang là một dấu mốc quan trọng của ngành kỹ thuật cầu đường Việt Nam tại khu vực đèo Ngang Hà Tĩnh:
- Quy mô kỹ thuật đường hầm: Hầm chính xuyên qua khối đá granit của núi Hoành Sơn có chiều dài 495 mét (tổng chiều dài toàn tuyến tính cả đường dẫn hai đầu hầm là hơn 2,1 km), chiều rộng mặt hầm 11,5 mét và chiều cao tĩnh không đạt 7,5 mét, đáp ứng lưu thông an toàn trên trục Quốc lộ 1.
- Nâng cấp mở rộng ống hầm thứ hai: Nhằm đáp ứng lưu lượng phương tiện vận tải ngày càng gia tăng và kết nối đồng bộ với khu kinh tế Vũng Áng, dự án mở rộng ống hầm mới tại đèo Ngang tiếp tục được triển khai hiện đại hóa, giúp tăng gấp đôi năng lực thông hành qua khu vực ranh giới Hà Tĩnh.
- Ý nghĩa phân luồng bảo tồn cảnh quan: Khi toàn bộ phương tiện giao thông đường dài di chuyển qua hệ thống hầm đường bộ đèo Ngang dưới chân núi, tuyến đường đèo cổ dài 6 km phía trên đỉnh núi được giảm tải hoàn toàn áp lực giao thông, trở thành tuyến đường cảnh quan sinh thái phục vụ công tác bảo tồn di tích lịch sử Hoành Sơn Quan.
Bảo tồn di tích quốc gia gắn với văn hóa bản địa
Di tích Hoành Sơn Quan trên đỉnh đèo Ngang Hà Tĩnh đã được tu bổ theo nguyên trạng kiến trúc năm 1833 và được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia vào năm 2024.
Không gian văn hóa quanh chân đèo Ngang Hà Tĩnh tại địa bàn thị xã Kỳ Anh còn gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng và văn hóa biển của cư dân bản địa. Từ chân đèo Ngang ngược về phía Bắc dọc theo bờ biển Kỳ Anh, du khách sẽ bắt gặp mạch kết nối di sản tâm linh với ngôi đền cổ hơn 600 năm tuổi đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu tại xã Kỳ Ninh, nơi phụng thờ vị nữ danh nhân triều Trần đã soạn bản Kê minh thập sách nổi tiếng. Bên cạnh đó, đời sống văn hóa ẩm thực và nghề truyền thống của ngư dân vùng biển dưới chân núi Hoành Sơn cũng vô cùng phong phú với những thức quà biển trứ danh như mực nhảy Vũng Áng, món gỏi cá trích Kỳ Anh đậm đà hương vị đại dương hay nghề ủ chượp nước mắm Phú Khương Kỳ Anh truyền thống lâu đời. Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ giá trị di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Hà Tĩnh NSSC luôn chú trọng cập nhật những tư liệu lịch sử chuẩn xác nhằm giới thiệu trọn vẹn vẻ đẹp của vùng đất cực Nam Hà Tĩnh tới cộng đồng trong và ngoài nước.
Trải qua hàng thế kỷ biến thiên của lịch sử và tự nhiên, đèo Ngang Hà Tĩnh vẫn giữ trọn vẻ đẹp kỳ vĩ của mạch núi Hoành Sơn vươn mình ra biển lớn cùng nét trầm mặc cổ kính của cửa ải Hoành Sơn Quan giữa tầng mây. Sự giao hòa giữa địa thế thiên nhiên hiểm yếu, chiều sâu văn hiến trong những vần thơ bất hủ và diện mạo giao thông hầm đường bộ hiện đại đã khẳng định vị thế độc bản của danh thắng này trên bản đồ di sản văn hóa Việt Nam.
NSSC Hà Tĩnh
hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Tĩnh.
Bài liên quan
Dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh - Biểu tượng non thiêng chín mươi chín đỉnh bên dòng sông Lam
Dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh quy tụ chín mươi chín đỉnh non cao sừng sững bên dòng sông Lam, lưu giữ huyền thoại chim phượng hoàng và hệ thống di tích cổ kính.
Đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu - Cổ tự linh thiêng bên cửa biển Kỳ Ninh
Đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu bên cửa biển Kỳ Ninh tôn vinh nữ kiệt triều Trần soạn Kê minh thập sách. Khám phá kiến trúc cổ tự hơn 600 năm.
Chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh - Danh lam cổ tự đệ nhất Hoan Châu
Chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh thuộc huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh nổi bật với kiến trúc cổ tự trầm mặc giữa đại ngàn mây phủ và truyền thuyết Phật giáo.



