Dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh - Biểu tượng non thiêng chín mươi chín đỉnh bên dòng sông Lam
NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Trải rộng trên địa bàn thị xã Hồng Lĩnh cùng các huyện Nghi Xuân, Can Lộc và Lộc Hà, dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh (còn gọi là Ngàn Hống) là khối núi chạy dài khoảng ba mươi cây số từ bờ nam sông Lam vươn sát ra biển Đông. Với chín mươi chín đỉnh núi Hồng trùng điệp và hình ảnh chạm khắc trên Cửu đỉnh Đại Nội Huế, danh sơn này giữ vị trí linh thiêng bậc nhất xứ Nghệ.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh
Nằm ở cửa ngõ phía bắc của tỉnh Hà Tĩnh, dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh sở hữu tổng diện tích tự nhiên hơn một trăm kilômét vuông với chiều rộng trung bình từ mười đến mười lăm cây số. Khác với dải Trường Sơn chạy dọc biên giới phía tây, khối núi Ngàn Hống trồi lên đột ngột ngay giữa vùng đồng bằng châu thổ hạ lưu sông Lam và dải cát ven biển Nghi Xuân - Lộc Hà, tạo nên một bức trường thành đá hoa cương tự nhiên phân định không gian địa lý và khí hậu địa phương.
Cấu trúc địa mạo chín mươi chín đỉnh non cao
Theo các tài liệu khảo sát địa chất và địa mạo khu vực Bắc Trung Bộ, dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh được hình thành từ khối đá magma xâm nhập granit và granodiorit tuổi Cổ sinh muộn - Trung sinh sớm, trải qua hàng trăm triệu năm vận động kiến tạo nâng lên kết hợp với quá trình bào mòn ngoại sinh mạnh mẽ. Chính cấu tạo đá granit cứng chắc bị chia cắt bởi mạng lưới đứt gãy kiến tạo đan chéo đã tạo nên địa hình sườn dốc hiểm trở, các vách đá dựng đứng và những đỉnh núi nhọn nối tiếp nhau như những cánh sen hoặc đàn chim phượng hoàng đang xếp cánh.
Trong sách Đại Nam nhất thống chí cũng như kho tàng địa chí cổ của vùng Hoan Châu đều ghi chép cụ thể về chín mươi chín đỉnh núi Hồng chia thành ba cụm địa hình rõ rệt trải từ phía tây sang phía đông. Cụm núi phía tây tiếp giáp thị xã Hồng Lĩnh và huyện Đức Thọ gồm những ngọn núi mang hình dáng kỳ thú như núi Thiên Tượng, núi Đầu Voi, núi Sư Tử, núi Hồng Mao; cụm trung tâm thuộc huyện Can Lộc và Nghi Xuân vươn cao hùng vĩ với đỉnh Hương Tích, đỉnh Hùng Sơn, đỉnh Bà Viên (cao tới sáu trăm bảy mươi tám mét so với mực nước biển); trong khi cụm phía đông hạ thấp dần về phía bờ biển với núi Bằng Sơn, núi Chân Tiên. Phía bắc dãy núi áp sát bờ hữu ngạn sông Lam, tạo nên thế tự nhiên sơn bao thủy tụ hiếm có.
Truyền thuyết trăm chim phượng hoàng và kinh đô cổ
Gắn liền với địa mạo kỳ vĩ của dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh là câu chuyện huyền sử về buổi đầu dựng nước của Thủy tổ Kinh Dương Vương Lộc Tục. Truyền thuyết dân gian xứ Nghệ kể rằng vào thuở hồng hoang, khi Kinh Dương Vương đi tìm nơi định đô cho nhà nước Xích Quỷ đầu tiên, ngài đã chọn vùng đất dưới chân núi Ngàn Hống bên bờ sông Lam để dựng kinh đô Ngàn Hống (tức kinh đô Việt Thường cổ). Cảm mộ vùng đất địa linh, huyền thoại một trăm chim phượng hoàng từ phương nam đã bay về đậu xuống dãy núi để chầu kinh đô mới; nhưng do ngọn núi chỉ có chín mươi chín đỉnh nên con chim phượng hoàng đầu đàn không có chỗ đậu đã vỗ cánh bay đi khiến cả đàn bay theo, từ đó kinh đô mới dời về vùng Phong Châu.
Dù chỉ là câu chuyện nhuốm màu huyền thoại, tích xưa về đàn chim phượng hoàng và kinh đô Ngàn Hống đã lý giải sâu sắc vì sao người dân Việt Nam luôn tôn vinh Hồng Lĩnh là vùng đất tổ phương Nam gắn liền với cội nguồn Hồng Bàng. Những địa danh cổ còn lưu truyền quanh chân núi như rú Đụn, chợ Sơn, bàu Nước Đỏ, lèn Hai Vai hay dấu chân tiên trên bàn đá đỉnh núi đều phản ánh lớp trầm tích văn hóa dân gian dày đặc, nơi cư dân Việt cổ đã sớm tụ cư, khai phá đồng bằng ven sông và gửi gắm khát vọng thịnh trị vào từng ngọn núi dáng hình chim phượng.
| Cụm phân khu địa lý | Địa bàn hành chính tiếp giáp | Các đỉnh núi và thắng cảnh tiêu biểu |
|---|---|---|
| Cụm Tây Hồng Lĩnh | Thị xã Hồng Lĩnh và Can Lộc | Đỉnh Thiên Tượng, núi Đầu Voi, hồ Thiên Tượng, Khu di tích Đại Hùng |
| Cụm Trung tâm Ngàn Hống | Huyện Can Lộc và Nghi Xuân | Đỉnh Bà Viên (678 m), đỉnh Hương Tích, thác Suối Tiên, suối Hương Tuyền |
| Cụm Đông Hồng Lĩnh | Huyện Nghi Xuân và Lộc Hà | Núi Chân Tiên, núi Bằng Sơn, rừng thông ven biển và bàn cờ tiên |
| Trục cảnh quan ven sông | Bờ nam hạ lưu sông Lam | Bến Giang Đình, núi Quyết nhìn sang, dải làng văn hóa ven chân núi |
Cảnh quan thủy văn và sinh thái trên dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh
Nhờ độ cao vượt trội đứng chắn ngay luồng gió ẩm từ biển Đông thổi vào và gió mùa đông bắc tràn xuống, dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh đóng vai trò là tháp nước tự nhiên cung cấp mạch nguồn ngọt lành cho hàng chục xã phường bao quanh chân núi. Giữa những vách đá granit xám trắng là hệ thống khe suối, thác nước tung bọt trắng xóa quanh năm cùng những cánh rừng thông reo vi vu trong gió.

Mạng lưới khe suối thác ghềnh và hồ Thiên Tượng
Từ chín mươi chín khe núi sâu thẳm trên sườn dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh, hàng trăm mạch nước ngầm trong vắt chảy len lỏi qua các tầng đá cuội và rễ cây cổ thụ để hợp thành những dòng suối nổi tiếng như suối Hương Tuyền, suối Tiên, suối Bắc, suối Tiên Sơn. Nổi bật ở sườn đông bắc thuộc địa phận huyện Nghi Xuân là thắng cảnh thác Suối Tiên, nơi dòng nước từ độ cao hàng trăm mét đổ xuống qua nhiều bậc đá dốc đứng tạo thành những dải lụa trắng xóa giữa rừng xanh và những bồn tắm đá tự nhiên mát lạnh.
Ở sườn phía tây thuộc phường Bắc Hồng, thị xã Hồng Lĩnh, giữa thung lũng hẹp nằm kẹp giữa hai sườn núi Thiên Tượng Hồng Lĩnh là thắng cảnh hồ Thiên Tượng thơ mộng. Mặt hồ rộng hơn mười héc-ta với dung tích gần một triệu mét khối nước ngọt vốn được hình thành từ việc chặn dòng suối Khe Mông đổ từ đỉnh núi Thiên Tượng xuống. Quanh năm mặt nước hồ Thiên Tượng phẳng lặng như gương, nhuốm màu xanh lục bảo của những triền thông cổ thụ soi bóng đôi bờ, không chỉ cung cấp nguồn nước sinh hoạt tinh khiết cho cư dân thị xã mà còn tạo nên một tiểu vùng khí hậu trong lành, mát dịu.
Thảm rừng thông bạt ngàn và đa dạng sinh học
Trải dài khắp các sườn đồi và thung lũng của dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh là hơn tám nghìn héc-ta rừng phòng hộ và rừng đặc dụng bảo vệ cảnh quan di tích. Ở độ cao dưới ba trăm mét, thảm thực vật nổi bật với những cánh rừng thông nhựa (Pinus merkusii) và thông mã vĩ bạt ngàn tỏa hương nhựa thơm ngát, xen lẫn với các loài cây bản địa chịu hạn tốt trên đất dốc đá lẫn thịt như dẻ gai, trâm bầu, sim, mua và cỏ tranh. Khi lên tới độ cao từ ba trăm đến gần bảy trăm mét tại khu vực đỉnh Bà Viên và thung lũng Hương Tích, sinh cảnh chuyển sang kiểu rừng kín thường xanh á nhiệt đới núi thấp với độ ẩm cao và mây mù bao phủ.
Tại các khe ẩm thượng nguồn dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh, hệ thực vật tự nhiên vẫn bảo tồn được nhiều loài cây gỗ quý như lim xanh, sến mật, gụ, vàng tâm, dổi cùng hàng trăm loài cây thuốc nam, dương xỉ cổ và địa lan rừng. Dưới tán rừng thông và rừng tự nhiên ấy là nơi cư trú của nhiều loài chim rừng như họa mi, khướu bạc má, chích chòe lửa, cu gáy cùng các loài thú nhỏ như sóc bụng đỏ, chồn hương, khỉ vàng. Hệ sinh thái rừng Ngàn Hống giữ vai trò lá phổi xanh điều hòa khí hậu, chắn cát bay và gió bão từ biển Đông cho toàn bộ vùng đồng bằng bắc Hà Tĩnh.
- Hệ thống thủy văn chín mươi chín khe suối: Quy tụ suối Hương Tuyền, thác Suối Tiên, khe Nhà Trò, khe Ác cùng các hồ chứa nước ngọt lưng chừng núi như hồ Thiên Tượng, hồ Đá Bạc.
- Thảm rừng thông cảnh quan đặc trưng: Hơn bốn nghìn héc-ta rừng thông rợp bóng dọc các sườn núi Can Lộc, Nghi Xuân và thị xã Hồng Lĩnh tạo nên bản hòa âm gió ngàn đặc sắc.
- Hệ thực vật rừng tự nhiên tầng cao: Phân bố tập trung quanh đỉnh Bà Viên và khe Quỷ Khốc với các loài cây gỗ họ Dầu, họ Đậu và nguồn dược liệu bản địa phong phú.
- Vai trò bức bình phong sinh thái: Ngăn chặn gió bão biển Đông, giảm thiểu lũ quét và tích trữ nguồn nước ngầm nuôi dưỡng đồng ruộng bốn huyện thị phụ cận.
Hệ thống danh lam cổ tự trên sườn dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh
Không chỉ được thiên nhiên ban tặng cảnh sắc hùng vĩ, dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh còn được mệnh danh là vùng đất Phật và thánh địa tâm linh của xứ Nghệ khi quy tụ hơn một trăm ngôi chùa cổ, đền miếu và am thất ẩn hiện dưới các tán rừng thông. Mỗi công trình kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng trên núi đều gắn liền với những bậc danh tăng, đế vương và danh nhân kiệt xuất trong lịch sử dân tộc.

Không gian Phật giáo từ Hương Tích đến Chân Tiên
Tọa lạc ở độ cao khoảng sáu trăm năm mươi mét trên lưng chừng đỉnh Hương Tích thuộc xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc là quần thể chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh, ngôi cổ tự được khởi dựng từ thời nhà Trần (thế kỷ XIII) và được mệnh danh là Hoan Châu đệ nhất danh lam. Chùa gắn liền với truyền thuyết công chúa Diệu Thiện (con gái vua Trang Vương nước Sở) vượt biển về núi Hồng Lĩnh tu hành đắc đạo, hóa thành Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay cứu độ chúng sinh. Quần thể di tích bao gồm chùa Thượng, đền Thiên Vương, am Phun Mây, nền Trang Vương, động Tiên Nữ và suối Hương Tuyền nằm ẩn mình giữa rừng thông và mây ngàn bảng lảng.
Ở phía đông dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh thuộc xã Thịnh Lộc, huyện Lộc Hà là danh thắng chùa Chân Tiên Lộc Hà tọa lạc trên đỉnh núi Chân Tiên nhìn ra biển Đông mênh mông, nơi lưu giữ dấu chân người và chân ngựa in trên tảng đá Bàn Cờ cùng giếng Tiên nước ngọt quanh năm không cạn. Bên cạnh đó, dọc theo các sườn núi Hồng Lĩnh còn có hệ thống chùa cổ nổi tiếng như chùa Thiên Tượng (khởi dựng từ thời Trần trên núi Thiên Tượng), chùa Long Đàm, chùa Hang và chùa Đại Hùng. Vào mỗi dịp đầu xuân từ tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch, hàng vạn phật tử và du khách thập phương lại nô nức trẩy hội lễ hội chùa Hương Tích để chiêm bái cảnh Phật và cầu nguyện bình an.
Khu di tích Đại Hùng và đền thờ danh nhân
Nằm dưới chân ngọn núi Cột Cờ thuộc phường Đậu Liêu, thị xã Hồng Lĩnh là Khu di tích Đại Hùng, nơi thờ Thủy tổ Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Âu Cơ cùng các Vua Hùng gắn liền với truyền thuyết kinh đô Ngàn Hống thuở dựng nước. Hằng năm vào dịp mồng Mười tháng Ba âm lịch, tại không gian linh thiêng này, tỉnh Hà Tĩnh đều long trọng tổ chức lễ hội Giỗ Tổ Hùng Vương đại ngàn Hồng Lĩnh với nghi thức rước linh vị Thủy tổ, dâng bánh chưng bánh dày và các hoạt động văn hóa dân gian hướng về cội nguồn dân tộc.
Vùng chân núi và sườn dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh còn là nơi ẩn cư, đọc sách và dựng đền thờ của nhiều bậc hiền tài lỗi lạc trong lịch sử Việt Nam. Ở sườn núi Bùi Phong từng có Bùi Phong thư viện và thành Lục Niên nơi La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp ẩn cư dạy học và bàn việc nước giúp vua Quang Trung Nguyễn Huệ đánh tan quân xâm lược phương Bắc năm 1789. Dưới chân núi phía Nghi Xuân là quê hương của đại thi hào Nguyễn Du người từng lấy bút hiệu Hồng Sơn lạp hộ (người đi săn trên núi Hồng) và danh thần doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ người đã ngâm khúc hát ca trù bất hủ giữa thông ngàn Hồng Lĩnh.
Giá trị di sản văn hóa của dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh
Hơn cả một danh thắng địa lý tự nhiên, dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh đã đi vào lịch sử văn hiến dân tộc như một biểu tượng của khí phách kiên cường, tinh thần hiếu học và cốt cách thanh cao của con người xứ Nghệ. Từ hình khắc trên bảo vật quốc gia triều Nguyễn cho đến những vần thơ kiệt tác và làng nghề truyền thống dưới chân núi, hình bóng Ngàn Hống luôn tỏa sáng bền bỉ qua bao thế kỷ.
Biểu tượng khắc trên Cửu đỉnh và nguồn cảm hứng thơ văn
Năm Minh Mạng thứ 17 (1836), khi vua Minh Mạng cho đúc Cửu đỉnh Đại Nội Huế đặt trước sân Thế Miếu để biểu trưng cho sự thống nhất, giàu đẹp và trường tồn của non sông Đại Nam, nhà vua đã đích thân chọn hình tượng núi Hồng Lĩnh (với tên chữ Hán Hồng Lĩnh sơn) để chạm nổi trang trọng trên Anh đỉnh, chiếc đỉnh đứng hàng thứ năm trong chín đỉnh đồng. Việc ngọn núi đại diện cho trấn Nghệ An - Hà Tĩnh xưa được khắc họa trên bộ bách khoa toàn thư bằng đồng của vương triều Nguyễn đã khẳng định vị thế quốc sơn linh thiêng của Hồng Lĩnh trong bản đồ danh thắng quốc gia.
Trong dòng chảy văn học trung đại và cận đại Việt Nam, dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh là nguồn cảm hứng vô tận cho thi ca từ những bài thơ vịnh cảnh của các tao nhân mặc khách triều Lê - Nguyễn cho đến áng văn Truyện Kiều và thơ chữ Hán của Nguyễn Du. Hình ảnh "Hồng Lĩnh vô gia huynh đệ tán" (Dưới chân Hồng Lĩnh không nhà cửa, anh em tan tác) hay ước nguyện trở về làm người tiều phu, người đi săn giữa chín mươi chín đỉnh núi quê nhà đã khắc sâu nỗi niềm thương nhớ quê hương da diết của các bậc danh nho Hoan Châu mỗi khi xa xứ.
Công tác bảo tồn rừng phòng hộ và văn hóa bản địa
Xung quanh chân dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh, nguồn tài nguyên thiên nhiên và mạch nước suối ngàn trong vắt đã nuôi dưỡng nhiều làng nghề thủ công và sản vật truyền thống trứ danh của tỉnh Hà Tĩnh. Ngay dưới chân núi phía thị xã Hồng Lĩnh là làng rèn Trung Lương có lịch sử hàng trăm năm nổi tiếng với kỹ thuật tôi thép tinh xảo gắn liền với truyền thuyết ông Khổng Lồ rèn sắt trên núi Hồng. Trong khi đó, nguồn nước mạch tinh khiết chảy ra từ lòng đá granit sườn nam dãy núi kết hợp với giống lúa nếp cẩm, nếp cái bản địa đã tạo nên hương vị nồng đượm của đặc sản rượu nếp Can Lộc dùng trong các kỳ tế lễ cổ truyền.
Hiện nay, chính quyền và nhân dân tỉnh Hà Tĩnh đang triển khai đồng bộ các quy hoạch bảo tồn nghiêm ngặt hệ sinh thái rừng phòng hộ Hồng Lĩnh, phòng chống cháy rừng thông mùa gió Lào và trùng tu hệ thống di tích lịch sử văn hóa trên toàn dãy núi. Nhằm phục vụ công tác tra cứu và lan tỏa giá trị di sản quê hương, chuyên trang Hà Tĩnh NSSC đã số hóa chi tiết hệ thống danh thắng, cổ tự và các truyền thuyết lịch sử gắn liền với vùng non thiêng Ngàn Hống.
Sừng sững hiên ngang giữa đất trời xứ Nghệ qua hàng triệu năm kiến tạo, dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh mãi mãi là điểm tựa tâm linh bất diệt và là niềm kiêu hãnh văn hóa của bao thế hệ người con vùng đất núi Hồng sông Lam. Vẻ đẹp hòa quyện giữa chín mươi chín đỉnh non xanh biếc, tiếng chuông chùa ngân vang trong sương sớm và mạch nguồn lịch sử cội nguồn dân tộc đã làm nên sức sống trường tồn cho đệ nhất danh sơn của mảnh đất Hà Tĩnh.
NSSC Hà Tĩnh
hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Tĩnh.
Bài liên quan
Chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh - Danh lam cổ tự đệ nhất Hoan Châu
Chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh thuộc huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh nổi bật với kiến trúc cổ tự trầm mặc giữa đại ngàn mây phủ và truyền thuyết Phật giáo.
Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du - Mạch nguồn di sản văn hiến Tiên Điền
Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại vùng đất Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh bảo tồn nguyên vẹn quần thể kiến trúc cổ của dòng họ khoa bảng.
Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc - Bản hùng ca bất tử nơi tọa độ lửa Hà Tĩnh
Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc tại huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh khắc ghi sự hy sinh bất tử của mười nữ liệt sĩ Thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn.



