Lễ hội chùa Hương Tích - Hành trình trẩy hội xuân trên đỉnh Hồng Lĩnh
NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Mỗi độ mưa xuân lất phất qua những cánh rừng thông xã Thiên Lộc (huyện Can Lộc), tiếng trống khai xuân lễ hội chùa Hương Tích lại ngân vang mở đầu cho mùa sinh hoạt văn hóa tâm linh rộn rã của vùng đất Hà Tĩnh. Hàng vạn bước chân phật tử thập phương nô nức hội tụ về chốn non cao thanh tịnh để dâng nén tâm hương hướng thiện. Hành trình vượt dốc đá lên đỉnh non thiêng kết nối hài hòa giữa tín ngưỡng thờ Phật từ bi và niềm tự hào di sản ngàn năm.
Nguồn gốc tín ngưỡng và huyền tích của lễ hội chùa Hương Tích
Mạch nguồn tâm linh của lễ hội chùa Hương Tích bắt rễ từ sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian xứ Nghệ và triết lý từ bi của Phật giáo Đại thừa. Trải qua hơn bảy thế kỷ trên sườn non cao, ngôi cổ tự cùng mùa hội xuân nơi đây đã trở thành điểm tựa tinh thần bền vững của bao thế hệ cư dân.
Sự tích Công chúa Diệu Thiện hóa Phật trên núi cao
Theo thần tích và truyền ngôn dân gian lưu giữ tại huyện Can Lộc, cội nguồn lễ hội gắn liền với câu chuyện về Công chúa Diệu Thiện, con gái út của vua Sở Trang Vương. Dù sinh trưởng nơi cung vàng điện ngọc, nàng công chúa nhân hậu đã quyết chí từ bỏ vinh hoa cùng cuộc hôn nhân ép buộc của vua cha để xuất gia tu hành, dốc lòng cứu giúp muôn dân thoát khỏi khổ đau.
Sau biến cố chùa Bạch Tước bị thiêu hủy, nàng được thần Hổ cõng vượt đường rừng về ẩn tu tại động đá trên đỉnh Hương Tích thuộc dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh. Tại chốn linh khí hội tụ này, nàng đã hiến dâng đôi mắt và đôi tay làm thuốc chữa bệnh hiểm nghèo cho phụ vương, rồi đắc đạo hóa thân thành Đức Phật Quan Âm nghìn mắt nghìn tay cứu độ chúng sinh. Cảm phục tấm lòng đại hiếu ấy, nhà vua cũng từ bỏ ngai vàng tìm đến núi thiêng lập am tu hành.
Danh hiệu Hoan Châu đệ nhất danh lam trong sử sách
Về lịch sử kiến trúc, quần thể chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh được khởi dựng từ thời nhà Trần thế kỷ thứ mười ba, trở thành trung tâm Phật giáo cổ xưa bậc nhất đất Hoan Châu. Tọa lạc ở độ cao 650 mét trên lưng chừng đỉnh Hương Tích thuộc xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc, ngôi chùa được bao bọc bởi chín mươi chín ngọn núi trùng điệp và rừng thông cổ thụ xanh ngắt.
Vẻ đẹp thâm nghiêm của thắng cảnh từng khiến nhiều bậc đế vương và danh nho dừng bước ngợi ca. Năm 1771, khi tuần du xứ Nghệ và vãn cảnh chùa, chúa Trịnh Sâm đã đề tặng bốn chữ vàng Hoan Châu đệ nhất danh lam, khẳng định vị thế cảnh đẹp đứng đầu vùng Hoan Châu. Năm 1885, một vụ hỏa hoạn làm hư hại nhiều hạng mục gỗ cổ, nhưng đến năm 1901, Tổng đốc An Tĩnh Đào Tấn đã vận động nhân dân trùng tu bề thế, giữ gìn mạch nguồn di sản cho các kỳ lễ hội nối tiếp đến nay.
| Hạng mục bách khoa | Thông tin chuẩn xác của lễ hội | Ý nghĩa văn hóa và lịch sử |
|---|---|---|
| Tên di sản lễ hội | Lễ hội chùa Hương Tích tại huyện Can Lộc | Lễ hội mở đầu năm văn hóa - du lịch của tỉnh Hà Tĩnh |
| Địa điểm tổ chức | Xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh | Nằm ở độ cao 650m trên đỉnh Hương Tích thuộc dãy Hồng Lĩnh |
| Nhân vật phụng thờ | Đức Phật Quan Âm (Công chúa Diệu Thiện) và Tam Thế Phật | Biểu tượng của lòng đại hiếu, từ bi bác ái và hướng thiện |
| Mốc khai hội đầu xuân | Ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch hằng năm | Nghi thức đánh trống khai hội cầu quốc thái dân an đầu năm |
| Ngày chính hội trọng đại | Ngày chính hội 18 tháng 2 âm lịch hằng năm | Kỷ niệm ngày Công chúa Diệu Thiện hóa Phật đắc đạo |
| Các điểm tích tiêu biểu | Hồ Nhà Đường, suối Tiên Tắm, am Phun Mây, nền Trang Vương | Không gian cảnh quan gắn liền với huyền tích tu hành cổ truyền |
| Hoạt động phần hội | Hội vật cổ truyền Can Lộc, kéo co, chọi gà, đẩy gậy | Tôn vinh tinh thần thượng võ và gắn kết cộng đồng làng xã |
Thời gian mở hội và không gian diễn ra lễ hội chùa Hương Tích
Khác với những lễ hội làng chỉ diễn ra trong vài ngày, lễ hội chùa Hương Tích kéo dài suốt ba tháng mùa xuân từ tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch. Không gian lễ hội trải dài từ vùng chân núi yên bình bên mặt hồ phẳng lặng lên tới tận đỉnh mây ngàn.
Ngày khai hội tháng Giêng và chính hội tháng Hai
Theo lệ cổ truyền, mùa hội xuân trên đỉnh Hồng Lĩnh có hai cột mốc thời gian quan trọng thu hút hàng vạn người dân tham dự. Cột mốc đầu tiên là lễ khai hội diễn ra vào ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch hằng năm, khi tiết trời đầu năm vừa chuyển sang sắc xuân ấm áp. Tỉnh Hà Tĩnh chọn ngày mùng 6 tháng Giêng làm ngày mở đầu năm văn hóa - du lịch toàn tỉnh, quy tụ đông đảo các đoàn nghệ thuật dân gian và nhân dân về dự lễ.
Cột mốc thứ hai mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc nhất là kỳ chính hội 18 tháng 2 âm lịch hằng năm. Đây là ngày kỷ niệm Đức Quán Thế Âm Bồ Tát (hóa thân từ nàng Diệu Thiện) viên thành đạo quả trên đỉnh núi thiêng, liền kề dịp lễ vía Quán Thế Âm ngày 19 tháng 2 âm lịch. Vào dịp chính hội tháng Hai, chư tôn đức tăng ni và tín đồ Phật tử khắp miền quê Nghệ Tĩnh cùng tụ hội thực hiện khóa lễ tụng kinh, niệm Phật trang nghiêm.

Cung đường non nước từ hồ Nhà Đường lên đỉnh thiêng
Không gian văn hóa mùa lễ hội mở rộng thành hành trình chiêm nghiệm thiên nhiên dọc theo sườn núi. Khởi đầu từ chân núi, dòng người hành hương đi qua mặt nước xanh biếc của hồ Nhà Đường uốn lượn giữa những triền đồi thông rì rào gió thổi. Men theo đường lát đá cổ kính dưới tán rừng nguyên sinh, cảnh sắc núi rừng Hồng Lĩnh hiện ra sống động với tiếng chim rừng và làn sương mù bảng lảng.
Dọc theo bước chân lên núi, người trẩy hội đi qua các điểm di tích gắn với huyền tích xưa. Đó là dòng suối Tiên Tắm nước chảy trong vắt qua ghềnh đá rêu phong, tương truyền là nơi công chúa gội rửa bụi trần; là khe Quỷ Khóc và am Phun Mây nơi mây trắng bay lên tựa khói trầm. Lên tới quần thể kiến trúc chính trên lưng chừng núi, du khách bắt gặp cung thờ Tam Bảo, đền Thiên Vương, am Thánh Mẫu và khu nền Trang Vương cùng động Hương Tích hòa quyện vào núi đá tự nhiên.
Nghi thức cầu an và trò chơi dân gian tại lễ hội chùa Hương Tích
Sức hấp dẫn của lễ hội chùa Hương Tích nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa phần lễ trang nghiêm thấm đẫm triết lý nhà Phật và phần hội sôi nổi mang hơi thở văn hóa dân gian Bắc Trung Bộ. Mỗi nghi thức và trò diễn xướng đều gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an.
Lễ dâng hương cầu quốc thái dân an nơi Thượng điện
Trong phần lễ tại Thượng điện (cung Tam Bảo) và am Thánh Mẫu, các nghi thức cổ truyền được cử hành tôn nghiêm, loại bỏ các hủ tục mê tín dị đoan. Từ sáng sớm ngày khai hội và chính hội, tiếng chuông đồng cùng trống bát nhã vang vọng mở màn nghi lễ dâng hương hoa lên chư Phật. Những nén nhang thảo mộc từ làng nghề hương trầm Tùng Lộc của đất Can Lộc được thắp lên, kết nối lòng thành của người dân với các bậc tiền nhân.
Giữa lời kinh tiếng kệ ngân nga, các bậc bô lão và chư tăng cử hành đại lễ cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và mùa màng tươi tốt. Sau khóa lễ tại chánh điện, dòng người trẩy hội di chuyển lên chiêm bái động đá nơi công chúa hóa Phật và khu thờ vua Trang Vương. Nghi thức leo bộ qua hàng ngàn bậc đá xanh dưới tán rừng thông giúp mỗi người rèn luyện sự kiên nhẫn và tìm lại sự tĩnh tại.
- Nghi thức khai trống và dâng lục cúng đầu xuân: Mở đầu ngày hội mùng 6 tháng Giêng bằng hồi trống khai hội rền vang, tiếp nối là lễ dâng hương, hoa, đăng, trà, quả, thực thanh tịnh tại điện Tam Bảo.
- Khóa lễ Khánh đản Quán Thế Âm tháng Hai: Tổ chức lễ rước hoa đăng, thuyết giảng đạo lý hiếu nghĩa của nàng Diệu Thiện và tụng kinh cầu bình an vào ngày 18 tháng 2 âm lịch.
- Trình diễn dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh trên non thiêng: Các câu lạc bộ văn nghệ dân gian huyện Can Lộc biểu diễn những làn điệu Ví, Giặm mượt mà ca ngợi cảnh đẹp núi Hồng sông La.
- Hội thi thể thao và trò chơi dân gian cổ truyền: Tổ chức sôi nổi các môn đấu vật dân tộc, kéo co nam nữ, chọi gà, đẩy gậy và bóng chuyền quy tụ thanh niên các làng xã.

Sới vật cổ truyền, kéo co và chọi gà ngày xuân
Nếu không gian trên đỉnh núi mang vẻ trầm mặc của chốn thiền môn thì quảng trường dưới chân núi lại bừng lên sức sống của các hoạt động thể thao dân gian. Tâm điểm thu hút hàng ngàn khán giả là hội vật cổ truyền Can Lộc trên sới vật ngoài trời rộng lớn. Tiếng trống vật thúc giục theo từng miếng bốc, miếng sườn đầy kỹ thuật của các đô vật trai tráng địa phương, thể hiện tinh thần thượng võ của con người xứ Nghệ.
Bên cạnh sới vật, các hội thi kéo co, đẩy gậy, cờ tướng và chọi gà dân gian cũng diễn ra gay cấn trong tiếng hò reo vang dội. Những trò chơi tập thể này bắt nguồn từ tập quán rèn luyện thể lực và tinh thần hiệp đồng của cư dân nông nghiệp vùng hạ lưu sông Nghèn sau Tết Nguyên đán. Sau phần hội sôi nổi, người dân thường quây quần thưởng thức chén trà xanh cùng thức quà quê như kẹo cu đơ Hà Tĩnh hay hương vị nồng ấm của rượu nếp Can Lộc truyền thống.
Giá trị cố kết cộng đồng và di sản của lễ hội chùa Hương Tích
Trải qua bao biến thiên lịch sử, lễ hội chùa Hương Tích vẫn giữ trọn sức sống nguyên bản và trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của Hà Tĩnh mỗi độ xuân về. Giá trị lễ hội vượt ra ngoài khuôn khổ sinh hoạt tín ngưỡng để bồi đắp bản sắc văn hóa dân tộc.
Sức lan tỏa văn hóa tâm linh vùng đất Hồng Lam
Trong bức tranh lễ hội mùa xuân Bắc Trung Bộ, mùa hội trên đỉnh Hồng Lĩnh kết nối chặt chẽ với mạch nguồn di sản vùng đất địa linh nhân kiệt. Nếu dải đất ven biển phía bắc xứ Nghệ nổi danh với lễ hội đền Cờn Nghệ An hay vùng trung lưu sông Lam tự hào với đền Quả Sơn Đô Lương, thì ở phía nam sông La, ngôi cổ tự trên đỉnh Hương Tích cùng Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du hợp thành trục văn hóa tâm linh - danh nhân tiêu biểu của đất Hồng Lam.
Qua câu chuyện về lòng đại hiếu của nàng công chúa cứu cha và cứu nhân độ thế, lễ hội truyền tải thông điệp giáo dục sâu sắc về đạo lý uống nước nhớ nguồn và lòng hiếu thảo. Mỗi chuyến hành hương đầu xuân trở thành bài học sống động giúp thế hệ trẻ thấu hiểu truyền thống nhân nghĩa và hòa bình của dân tộc Việt Nam.
Bảo tồn nghi lễ cổ truyền gắn với sinh thái rừng thông
Nhằm gìn giữ giá trị di tích lịch sử - danh thắng cấp quốc gia được xếp hạng từ năm 1990, công tác tổ chức lễ hội luôn gắn kết bảo tồn văn hóa với bảo vệ cảnh quan rừng đặc dụng Hồng Lĩnh. Chính quyền huyện Can Lộc thực hiện nghiêm quy hoạch không gian lễ hội văn minh, giữ vệ sinh dọc tuyến suối đá, bảo vệ rừng thông tự nhiên và phục dựng chuẩn xác các nghi thức tế lễ cổ truyền.
Đồng hành cùng nỗ lực bảo tồn và số hóa di sản phi vật thể địa phương, cổng thông tin Hà Tĩnh NSSC đóng vai trò lưu trữ dữ liệu bách khoa, giới thiệu giá trị lịch sử của lễ hội và kết nối văn hóa truyền thống với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của tỉnh.
Trải qua hơn bảy trăm năm vang vọng tiếng chuông chùa giữa mây ngàn, lễ hội chùa Hương Tích mãi là điểm hẹn tâm linh thiêng liêng mở đầu cho mỗi mùa xuân mới trên quê hương Hà Tĩnh. Không gian cổ kính của Hoan Châu đệ nhất danh lam cùng giá trị nhân văn cao đẹp về lòng hiếu thảo, từ bi sẽ luôn tỏa sáng trong lòng muôn thế hệ.
NSSC Hà Tĩnh
hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hà Tĩnh.
Bài liên quan
Lễ hội đền Chiêu Trưng - Hào khí tướng Lê Khôi nơi cửa biển Cửa Sót
Lễ hội đền Chiêu Trưng là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tổ chức từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 5 âm lịch trên núi Long Ngâm để tri ân danh tướng Lê Khôi.
Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông - Không gian tri ân Đại danh y đất Hương Sơn
Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tổ chức từ ngày 13 đến 15 tháng Giêng tại Hương Sơn cùng hội đua thuyền sông Ngàn Phố.
Hội đánh cá Đồng Hoa - Nét đẹp lễ hội nông ngư nghiệp dưới chân Hồng Lĩnh
Hội đánh cá Đồng Hoa tại xã Xuân Viên, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh là lễ hội dân gian hơn 300 năm tuổi với tục dâng hương đền Trằm và dùng nôm, vó bắt cá.



