Hội đánh cá Đồng Hoa - Nét đẹp lễ hội nông ngư nghiệp dưới chân Hồng Lĩnh
NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Giữa cái nắng vàng rực rỡ của tiết trời hạ chí trên miền quê Nghi Xuân, hàng nghìn người dân và du khách lại nô nức đổ về xã Xuân Viên để hòa mình vào hội đánh cá Đồng Hoa truyền thống. Được lưu truyền qua hơn ba trăm năm lịch sử với tên gọi cổ Hội vực Đồng Hoa, ngày hội dân gian độc đáo bên đầm Vực Mấu này kết tinh trọn vẹn tinh thần đoàn kết làng xã cùng triết lý ứng xử hài hòa với thiên nhiên của cư dân nông nghiệp Hà Tĩnh.
Nguồn gốc hơn 300 năm của hội đánh cá Đồng Hoa
Lịch sử ra đời hội đánh cá Đồng Hoa gắn liền với quá trình khai khẩn ruộng đồng và trị thủy dưới chân núi Hồng Lĩnh của các dòng họ tiền hiền tại vùng đất cổ Nghi Xuân từ thời Lê Trung Hưng. Trải qua hơn ba thế kỷ biến thiên, lễ hội vẫn giữ nguyên vẹn những quy ước cộng đồng nghiêm cẩn và nét hồn hậu của văn hóa làng quê xứ Nghệ.
Tục lệ Hội vực Đồng Hoa gắn với cư dân lúa nước
Theo gia phả các dòng họ lâu đời và lời kể của các bậc cao niên tại xã Xuân Viên (huyện Nghi Xuân), vào khoảng thế kỷ XVII – XVIII, sau khi hoàn tất vụ gặt lúa chiêm xuân vất vả, các vị hương thân phụ lão trong làng Nam Viên xưa đã khởi xướng tục lệ đánh bắt cá tập thể tại đầm nước lớn dưới chân núi với tên gọi Hội vực Đồng Hoa (hay lễ hội đánh cá làng truyền thống). Mục đích ban đầu của ngày hội là tuyển chọn những con cá chép, cá trắm, cá quả to khỏe nhất dưới đầm để làm lễ vật dâng cúng thần linh trong dịp lễ Kỳ Phúc (Cầu Yên) tháng Sáu âm lịch, đồng thời giúp bà con nông dân cải thiện bữa ăn sau mùa gặt. Khác với các lễ hội ngư nghiệp ven biển như lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố ở Thanh Hóa hay lễ hội đền Cờn tại Nghệ An vốn tôn vinh nghề biển khơi, Hội vực Đồng Hoa mang đậm bản sắc lễ hội nông nghiệp kết hợp thủy sản nước ngọt nội đồng.
Hương ước bảo vệ nguồn cá suốt bốn mùa trong năm
Điểm làm nên giá trị nhân văn và sinh thái đặc biệt của hội đánh cá Đồng Hoa chính là bản hương ước bảo vệ nguồn cá được toàn thể dân làng Xuân Viên tự giác tuân thủ suốt hơn ba trăm năm qua. Theo lệ làng cổ truyền và quy ước văn hóa hiện nay, toàn bộ diện tích mặt nước đầm Đồng Hoa (gắn liền với đầm Vực Mấu) được xem là tài sản chung của cộng đồng xã; trong suốt mười hai tháng từ sau ngày hội năm trước đến giờ khai hội năm sau, tuyệt đối không cá nhân nào được tự ý xuống đầm thả lưới, câu cá hay đánh bắt dưới mọi hình thức. Chính nhờ sự nghiêm minh của hương ước bảo vệ nguồn cá và ý thức tự giác của người dân các thôn Nam Viên, Bắc Viên, Xuân Lạng, đàn cá tự nhiên trong đầm dưới chân dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh có điều kiện sinh sôi nảy nở và đạt kích thước rất lớn, nhiều con cá trắm đen, cá chép nặng tới gần chục ki-lô-gam.
| Tiêu chí bách khoa | Thông tin chuẩn xác tại xã Xuân Viên | Ý nghĩa văn hóa và sinh thái |
|---|---|---|
| Tên gọi lễ hội | Hội đánh cá Đồng Hoa (còn gọi là Hội vực Đồng Hoa) | Lễ hội nông ngư nghiệp cổ truyền hơn 300 năm tuổi tại huyện Nghi Xuân |
| Thời gian tổ chức | Ngày Chủ nhật trung tuần tháng 5 âm lịch hằng năm | Thời điểm kết thúc vụ gặt lúa xuân, mực nước đầm cạn vừa tầm lội |
| Không gian tâm điểm | Đầm Đồng Hoa – đầm Vực Mấu và đền Trằm, thôn Nam Viên, xã Xuân Viên | Thủy vực nước ngọt tự nhiên rộng hơn 30 héc-ta dưới chân núi Hồng Lĩnh |
| Nghi thức mở hội | Dâng hương miếu Bản Cảnh Thành Hoàng tại đền Trằm và đánh trống lệnh | Xin phép thần linh mở đầm và phát hiệu lệnh công bằng cho toàn dân |
| Công cụ quy định | Ngư cụ nôm vó lưới thủ công truyền thống (cấm tuyệt đối xung điện) | Bảo vệ hệ sinh thái đầm nước và duy trì nét đẹp lao động dân gian |
| Quan niệm cầu may | Ai bắt được cá to nhất sẽ được vinh danh và gặp nhiều may mắn | Khích lệ tinh thần lao động hăng say và gắn kết tình làng nghĩa xóm |
Không gian đầm nước tự nhiên của hội đánh cá Đồng Hoa
Không gian diễn ra hội đánh cá Đồng Hoa sở hữu địa thế sơn thủy hữu tình hiếm có khi nằm ngay dưới chân sườn phía bắc của những ngọn núi trùng điệp. Sự giao hòa giữa rừng thông xanh ngắt, những khe suối mát lành và mặt đầm phẳng lặng đã tạo nên một sân khấu thiên nhiên khoáng đạt cho ngày hội lớn của vùng quê Nghi Xuân.
Cảnh sắc đầm Vực Mấu dưới chân núi Hồng Lĩnh
Đầm Đồng Hoa (mà khu vực sâu và giàu tôm cá nhất được gọi là đầm Vực Mấu hay Vực Rào) là một đầm nước ngọt tự nhiên có chiều dài gần hai cây số, diện tích mặt nước rộng khoảng hơn ba mươi héc-ta trải dài qua địa phận thôn Nam Viên thuộc xã Xuân Viên. Theo các tài liệu địa lý lịch sử, đầm nước này vốn là dấu tích của một nhánh sông cổ uốn lượn dọc chân núi, đón nhận nguồn nước tinh khiết từ hàng chục khe suối nhỏ chảy từ trên núi cao xuống tích tụ quanh năm không bao giờ cạn. Nhờ nguồn nước suối giàu khoáng chất hữu cơ cùng thảm thực vật thủy sinh xanh tốt ven bờ, đầm Vực Mấu trở thành môi trường sống lý tưởng cho các loài cá trắm, cá chép, cá quả, cá rô đồng. Vùng đất Nghi Xuân nơi đầm nước tọa lạc cũng chính là miền quê văn hiến gắn liền với quần thể Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại Tiên Điền và nằm không xa dải bờ biển du lịch nối liền với bãi biển Cửa Lò bên kia cầu Cửa Hội.

Thời điểm mở hội vào trung tuần tháng Năm âm lịch
Theo cổ lệ của Hội vực Đồng Hoa, thời điểm mở đầm bắt cá luôn được ấn định vào ngày Chủ nhật trung tuần tháng Năm âm lịch hằng năm để con cháu xa quê và du khách thập phương thuận tiện về dự hội. Về mặt thủy văn, tháng Năm âm lịch là lúc mùa khô miền Trung vào cao điểm, mực nước trong đầm Vực Mấu rút xuống chỉ còn ngang thắt lưng người lớn, rất thuận lợi cho việc lội bộ dùng nôm, vó vây bắt cá. Ngay từ tờ mờ sáng ngày mở hội, khắp các ngả đường dẫn về thôn Nam Viên thuộc xã Xuân Viên đã rộn rã tiếng cười nói của hàng nghìn người dân vác trên vai nôm tre, gọng vó bè và giỏ đựng cá.
Nghi thức tế thần và diễn biến hội đánh cá Đồng Hoa
Sức hấp dẫn đặc biệt của hội đánh cá Đồng Hoa nằm ở sự kết hợp chặt chẽ giữa nghi thức tâm linh trang trọng tại ngôi đền cổ bên bờ đầm và bầu không khí náo nhiệt, hào hứng của hàng nghìn người cùng xuống nước tranh tài ngay sau tiếng trống khai cuộc.
Lễ dâng hương Thành Hoàng và trống lệnh tại đền Trằm
Nằm tĩnh mặc dưới bóng cây cổ thụ ngay sát bờ đầm Vực Mấu là ngôi đền Trằm cổ kính, nơi đặt miếu Bản Cảnh Thành Hoàng phụng thờ vị thần bảo hộ non nước và làng mạc Xuân Viên. Trước khi bất kỳ ai được phép đặt chân xuống mặt nước, đúng sáu giờ sáng, các bậc cao niên trong ban khánh tiết cùng đại diện chính quyền xã Xuân Viên trong trang phục áo tế truyền thống tiến hành nghi lễ dâng hương lên miếu Bản Cảnh Thành Hoàng, bày tỏ lòng tri ân thần linh đã phù hộ cho dân làng vụ lúa xuân thắng lợi và xin phép mở cửa đầm. Trong lúc nghi lễ diễn ra bên trong đền Trằm, hàng nghìn người dân tay cầm ngư cụ nôm vó lưới đứng xếp hàng trật tự dọc hai bên bờ đầm, chờ đợi hồi trống lệnh khai hội dõng dạc vang lên mở màn cho cuộc đua tài sôi nổi:
- Nghi lễ cáo thần tại đền Trằm: Các bậc bô lão thành kính dâng hương tại miếu Bản Cảnh Thành Hoàng cầu quốc thái dân an và xin phép mở vực bắt cá.
- Hiệu lệnh trống lệnh khai hội: Ba hồi trống lớn điểm vang làm hiệu lệnh xuất phát đồng loạt, bảo đảm tính công bằng và kỷ cương của lễ hội.
- Quy định ngư cụ truyền thống: Người tham gia chỉ được dùng bộ ngư cụ nôm vó lưới thủ công như nôm tre, chụp, vó tay, vợt và giỏ đựng cá.
- Nghi thức vinh danh cá lớn: Người bắt được con cá nặng cân nhất hoặc quý hiếm nhất được ban tổ chức trao thưởng ngay bên bờ đầm để lấy may.
Sôi nổi màn lội đầm úp nôm bắt cá cầu may
Ngay sau hồi trống lệnh khai hội, hàng nghìn người dân từ thanh niên trai tráng, phụ nữ cho tới các bậc trung niên đồng loạt lao xuống mặt nước đầm Vực Mấu tạo nên khung cảnh vô cùng náo nhiệt. Những người đàn ông khỏe mạnh cầm chiếc nôm tre hình chóp cụt tiến nhanh ra vùng nước sâu giữa đầm, đôi tay chắc khỏe dứt khoát dập mạnh chiếc nôm xuống bùn theo từng luồng tăm cá sủi bọt; trong khi đó, phụ nữ và người lớn tuổi lại khéo léo chọn những góc bờ nông hơn để hạ vó bè hoặc dùng vợt đón lõng đàn cá. Mỗi khi có người úp trúng một chú cá trắm hay cá chép to vẫy vùng trong lòng nôm, tiếng reo hò cổ vũ từ trên bờ lại vang lên rộn rã, bởi theo tín ngưỡng của Hội vực Đồng Hoa, ai bắt được con cá to nhất trong ngày hội không chỉ được trao thưởng trước sân đền Trằm mà cả gia đình sẽ gặp nhiều may mắn, mùa màng thuận lợi suốt cả năm.

Giá trị cố kết cộng đồng của hội đánh cá Đồng Hoa
Trải qua hơn ba thế kỷ tồn tại, hội đánh cá Đồng Hoa không chỉ là một sinh hoạt văn hóa giải trí sau mùa gặt mà còn mang giá trị giáo dục sâu sắc về ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và tinh thần gắn kết cộng đồng của người dân Hà Tĩnh.
Gìn giữ tri thức khai thác thủy sản hài hòa tự nhiên
Trong bối cảnh nguồn lợi thủy sản tự nhiên tại nhiều vùng quê đang bị suy giảm, việc duy trì nguyên vẹn hương ước bảo vệ nguồn cá và chỉ cho phép sử dụng ngư cụ nôm vó lưới thủ công truyền thống trong một ngày duy nhất mỗi năm tại đầm Vực Mấu là bài học quý giá về khai thác bền vững. Những chiếc nôm tre đan bằng cật tre già có khoảng cách nan thưa hợp lý giúp người dân chỉ bắt những con cá trưởng thành kích thước lớn, để đàn cá nhỏ tiếp tục sinh trưởng cho mùa hội năm sau. Sau những giờ phút lội đầm hào hứng, các gia đình trong thôn xóm lại quây quần bên nhau thưởng thức nét văn hóa ẩm thực mộc mạc của vùng đất Nghi Xuân và Hà Tĩnh bên cạnh những đặc sản trứ danh quê nhà như món gỏi cá đục Nghi Xuân đậm đà vị biển hay đĩa ram bánh mướt Hà Tĩnh thơm nồng hương gạo mới.
Sức lan tỏa bản sắc văn hóa dân gian vùng Nghi Xuân
Đặt trong bức tranh tổng thể các di sản lễ hội của tỉnh Hà Tĩnh, hội đánh cá Đồng Hoa tạo nên sắc thái bổ sung độc đáo bên cạnh các đại lễ tâm linh vùng biển phía nam như đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu tại Kỳ Anh hay không gian du lịch sinh thái tại bãi biển Thiên Cầm thuộc huyện Cẩm Xuyên. Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội hơn ba trăm năm tuổi, chính quyền xã Xuân Viên và huyện Nghi Xuân thường xuyên tổ chức thả bổ sung cá giống xuống đầm và tôn tạo cảnh quan khu vực đền Trằm cùng miếu Bản Cảnh Thành Hoàng, đồng hành cùng cổng thông tin Hà Tĩnh NSSC trong công tác số hóa hồ sơ di sản văn hóa bản địa và quảng bá hình ảnh quê hương giàu bản sắc.
Khép lại một ngày hội rộn rã tiếng trống lệnh khai hội và tiếng cười vang trên mặt nước đầm Vực Mấu, hội đánh cá Đồng Hoa để lại dư âm sâu lắng về tình đoàn kết xóm làng và nếp sống thuận tự nhiên của người dân xã Xuân Viên. Trải qua hơn ba thế kỷ lưu truyền, nét đẹp văn hóa dân gian độc bản ấy vẫn vẹn nguyên sức sống, mãi là niềm tự hào của vùng đất địa linh nhân kiệt Nghi Xuân.
NSSC Hà Tĩnh
hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hà Tĩnh.
Bài liên quan
Bánh gai làng Gôi - Hương vị quà quê mộc mạc bên dòng sông Ngàn Phố
Bánh gai làng Gôi là thức quà truyền thống nức tiếng vùng chợ Gôi Hương Sơn Hà Tĩnh, quyện hòa hương lá gai bãi bồi, nếp dẻo, mật mía và nhân đậu xanh bùi ngọt.
Nhung hươu Hương Sơn - Tinh hoa dược liệu quý từ đại ngàn Ngàn Phố
Nhung hươu Hương Sơn là sản vật dược liệu danh tiếng hơn 300 năm bên dòng sông Ngàn Phố Hà Tĩnh, hội tụ tinh hoa thảo mộc đại ngàn và di sản y học cổ truyền.
Cam bù Hương Sơn - Sắc đỏ hương xuân ngọt lành từ miền sơn cước Hà Tĩnh
Cam bù Hương Sơn gây ấn tượng bởi sắc vỏ đỏ cam rực rỡ, múi cam mọng nước và vị ngọt thanh đậm đà dịp Tết. Khám phá vùng thổ nhưỡng và giá trị danh quả Hà Tĩnh.



