Bỏ qua đến nội dung

Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du - Mạch nguồn di sản văn hiến Tiên Điền

Nằm bên bờ nam dòng sông Lam hiền hòa, Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du là di tích quốc gia đặc biệt hội tụ những giá trị lịch sử, văn chương và mỹ thuật truyền thống gắn liền với danh nhân văn hóa kiệt xuất của dân tộc.

NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Không gian kiến trúc cổ truyền Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại làng Tiên Điền Nghi Xuân Hà Tĩnh

Tọa lạc giữa không gian làng quê cổ kính ven dòng sông Lam thơ mộng thuộc huyện Nghi Xuân, Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du là quần thể di sản văn hóa đặc biệt lưu giữ trọn vẹn hồn cốt của một dòng tộc khoa bảng lừng danh. Từng nếp nhà gỗ, văn chỉ đá và cổ vật nơi đây đều phản chiếu chiều sâu nhân văn của bậc kỳ tài văn chương dân tộc.

Lịch sử hình thành của Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du

Để cảm nhận trọn vẹn giá trị lịch sử và văn hóa của Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du, cần đặt quần thể di tích này trong mối giao hòa mật thiết với địa thế phong thủy của vùng đất Nghi Xuân. Phía trước là dòng sông Lam uốn lượn đổ ra biển Cửa Hội, phía sau là sườn bắc hùng vĩ của dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh che chở suốt nhiều thế kỷ.

Vùng đất địa linh Tiên Điền bên dòng sông Lam

Theo sử liệu địa chí Hoan Châu và gia phả họ Nguyễn, vùng đất làng Tiên Điền xưa, nay thuộc thị trấn Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh vốn là một dải đất ven sông được bồi đắp bởi phù sa sông Lam hòa quyện cùng mạch nguồn văn hóa xứ Nghệ. Ngay từ thế kỷ mười bảy, khi thủy tổ Nam Dương công Nguyễn Nhiệm vào định cư tại Tiên Điền, dòng họ đã chọn thế đất tựa sơn hướng thủy để lập cơ nghiệp lâu dài. Trong tâm thức dân gian, thế đất Tiên Điền có hình dáng như chòm sao Bắc Đẩu chầu về đỉnh núi Hồng Lĩnh, vừa đón nhận luồng gió biển trong lành vừa tụ hội khí thiêng sông núi, tạo tiền đề cho sự hình thành một làng quê văn hiến bậc nhất miền Trung.

Không gian văn hóa vùng đất Nghi Xuân quanh làng Tiên Điền từ lâu đã nổi tiếng là cái nôi của thơ ca và âm nhạc cổ truyền đặc sắc. Cách làng Tiên Điền chỉ vài cây số về phía nam là làng Uy Viễn, quê hương của danh nhân Nguyễn Công Trứ với công trình đền thờ Nguyễn Công Trứ Nghi Xuân cổ kính, và vùng đất Cổ Đạm, nơi khai sinh ra nghệ thuật Ca trù Cổ Đạm Nghi Xuân từng làm say đắm biết bao tao nhân mặc khách. Chính bầu không khí văn hóa đậm đặc chất trữ tình dân gian hòa cùng học thuật Nho giáo kinh điển đã nuôi dưỡng tâm hồn nhạy cảm của Đại thi hào Nguyễn Du từ thuở thiếu thời cho đến những năm tháng ông trở về ẩn cư nơi quê cha đất tổ dưới chân núi Hồng.

Truyền thống khoa bảng rạng rỡ của họ Nguyễn Tiên Điền

Sự hình thành các công trình kiến trúc trong quần thể di tích gắn liền trực tiếp với thời kỳ phát triển cực thịnh của dòng họ Nguyễn Tiên Điền vào thế kỷ mười tám và nửa đầu thế kỷ mười chín. Khởi đầu từ cụ Lĩnh Nam công Nguyễn Quỳnh, đến đời các con của cụ là Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm (1708 - 1776) và Lam Khê hầu Nguyễn Trọng, dòng họ đã bước lên đỉnh cao học vị và quan trường trong triều đình Lê - Trịnh tại kinh đô Hoàng thành Thăng Long. Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm đỗ Hoàng giáp năm 1731, làm quan tới chức Đại tư đồ, Tể tướng điều hành triều chính. Con trưởng của ông là Toản Quận công Nguyễn Khản đỗ Tiến sĩ năm 1760 làm tới chức Thượng thư Bộ Lại, còn người con thứ bảy chính là Nguyễn Du (1765 - 1820), người sau này làm quan tới chức Hữu Tham tri Bộ Lễ dưới triều Nguyễn tại Đại Nội Huế.

Không chỉ dừng lại ở nội tộc, dòng họ còn gắn kết thông gia mật thiết với dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu, tiêu biểu là Thám hoa Nguyễn Huy Oánh và danh sĩ Nguyễn Huy Tự (con rể của Tể tướng Nguyễn Nghiễm), những người đã sáng lập kho sách Mộc bản trường học Phúc Giang lừng danh. Suốt nhiều thế hệ liên tiếp, làng Tiên Điền đã sản sinh ra mười chín vị Tiến sĩ, Hoàng giáp và hàng chục Cử nhân. Các công trình từ đường, văn chỉ, nhà tư văn và chùa cổ được dòng họ khởi dựng từ giữa thế kỷ mười tám đã hợp thành quần thể di tích gia tộc độc đáo trên đất Hà Tĩnh.

Kiến trúc cổ truyền tại Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du

Trải rộng trên diện tích quy hoạch vùng lõi hơn 2,8 héc-ta tại trung tâm thị trấn Tiên Điền, Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du là một phức hợp kiến trúc liên hoàn kết hợp hài hòa giữa không gian thờ tự tôn nghiêm, không gian tưởng niệm danh nhân và cảnh quan vườn cây cổ thụ xanh mát. Mỗi hạng mục công trình đều phản ánh trình độ nghệ thuật kiến trúc gỗ và điêu khắc đá tinh xảo của vùng đất Hoan Châu xưa.

Đền thờ chính, Nhà Tư văn và Chùa Trường Ninh

Hạng mục trung tâm giữ vai trò hạt nhân tâm linh của toàn bộ khu di tích là Nhà thờ Đại thi hào Nguyễn Du. Công trình được con cháu trong dòng họ khởi dựng lần đầu vào năm 1825 (năm Minh Mạng thứ sáu) trên nền đất vườn cũ của ông tại thôn Tiền Giáp, sau đó đến năm 1940 được di dời về đặt trong khuôn viên khu vườn gia tộc tại thôn Bảo Kệ để tránh sự xâm thực của dòng sông Lam. Nhà thờ được thiết kế theo bố cục chữ Đinh cổ truyền gồm hai tòa Thượng điện và Hạ điện nối liền nhau, khung gỗ lim chạm khắc hoa văn tứ linh thanh nhã, bên trong lưu giữ bức hoành phi cổ khắc bốn chữ Hán Hồng Sơn thế phả.

Nằm kế cận trong khuôn viên khu lưu niệm là công trình Nhà Tư văn Tiên Điền do Tể tướng Nguyễn Nghiễm cho xây dựng từ năm 1785 cùng tấm Bia dẫn chỉ khắc đá ghi rõ quy ước hoạt động của hội Tư văn trong làng. Đây từng là không gian sinh hoạt học thuật, nơi các bậc khoa bảng và văn nhân tụ họp vào dịp xuân thu nhị kỳ để tế lễ tiên hiền và xướng họa thi ca. Cách đó không xa là di tích Chùa Trường Ninh cổ kính gắn với bộ đôi văn chỉ đá nguyên khối được tạo tác từ năm Cảnh Hưng thứ hai mươi tư (1763). Hai tòa văn chỉ được chạm khắc hoàn toàn bằng đá xanh nguyên khối theo hình dáng ngôi miếu cổ hai tầng tám mái uốn cong mềm mại, chạm nổi hình rồng chầu mặt nguyệt tinh xảo.

Không gian kiến trúc cổ kính của từ đường và nhà thờ trong Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại Tiên Điền
Không gian kiến trúc cổ kính của từ đường và nhà thờ trong Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại Tiên Điền

Hình 1 - Kiến trúc gỗ truyền thống trầm mặc bên trong khuôn viên Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại Nghi Xuân.

Cụm di tích dòng tộc và khu mộ cánh đồng Cùng

Bao quanh khu vực nhà thờ Nguyễn Du là hệ thống di tích gốc của đại gia tộc họ Nguyễn Tiên Điền được bảo tồn theo đúng cấu trúc làng cổ truyền thống. Nổi bật nhất là Đền thờ Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm tọa lạc tại thôn Minh Quang, một công trình kiến trúc quy mô lớn thời Lê Trung Hưng gồm cổng tam quan, nhà bái đường năm gian và hậu cung ba gian bằng gỗ mít, gỗ lim chạm trổ công phu. Bên cạnh đó là Đền thờ Lam Khê hầu Nguyễn Trọng và Đàn tế Nguyễn Quỳnh cùng tấm bia đá cổ dựng năm 1762 ghi lại lòng hiếu thảo của các con đối với bậc sinh thành, phản ánh đạo lý gia phong mẫu mực đã hun đúc nên nhân cách văn hóa của Nguyễn Du.

Cách khu vực lưu niệm trung tâm khoảng một ki-lô-mét về phía tây, giữa không gian khoáng đạt của cánh đồng Cùng thuộc thôn Hồng Lam là khu mộ Đại thi hào Nguyễn Du. Khi Nguyễn Du qua đời tại kinh thành Phú Xuân năm Canh Thìn (1820), thi hài ông ban đầu được an táng tại huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế. Đến năm 1824, con trai ông là Nguyễn Ngữ đã rước hài cốt thân phụ trở về quê nhà Tiên Điền an táng tại cánh đồng Cùng, mặt hướng về dãy núi Hồng Lĩnh uy nghiêm. Khu lăng mộ ngày nay được tôn tạo trang nghiêm với bình phong tiền, bình phong hậu, phần mộ xây đá giản dị theo đúng tâm nguyện thanh bạch lúc sinh thời của bậc đại thi hào, xung quanh trồng nhiều cây đại cổ thụ tỏa hương thanh khiết.

Hạng mục di tích tiêu biểuNiên đại khởi dựng và vị tríĐặc điểm kiến trúc và giá trị di sản cốt lõi
Nhà thờ Đại thi hào Nguyễn DuDựng năm 1825, dời về Bảo Kệ năm 1940Kiến trúc chữ Đinh hai tòa Thượng điện và Hạ điện, lưu giữ bức hoành phi Hồng Sơn thế phả quý giá
Đền thờ Xuân Quận công Nguyễn NghiễmThế kỷ XVIII tại thôn Minh Quang, Tiên ĐiềnQuần thể tam quan, bái đường và hậu cung chạm khắc gỗ thời Lê Trung Hưng thờ thân phụ Nguyễn Du
Nhà Tư văn Tiên Điền và Bia dẫn chỉKhởi dựng năm 1785 trong khuôn viên khu di tíchKhông gian hội họp bình văn của các bậc khoa bảng kèm bia đá khắc quy ước khuyến học cổ truyền
Chùa Trường Ninh và văn chỉ đáNiên hiệu Cảnh Hưng năm 1763 tại Tiên ĐiềnLưu giữ hai tòa văn chỉ chạm khắc bằng đá xanh nguyên khối hai tầng tám mái tinh xảo bậc nhất xứ Nghệ
Khu mộ Đại thi hào Nguyễn DuQui táng năm 1824 tại cánh đồng CùngKhông gian lăng mộ thanh tịnh hướng về dãy Hồng Lĩnh, điểm hành hương tri ân của người yêu thơ Kiều
Bảo tàng Nguyễn Du (Nhà trưng bày)Trung tâm khuôn viên Khu lưu niệmTrưng bày hơn 1.000 hiện vật gốc, bộ sưu tập ấn bản Truyện Kiều chữ Nôm và bản dịch đa ngôn ngữ

Hệ thống cổ vật tại Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du

Song hành cùng giá trị kiến trúc cổ truyền, Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du còn là một kho tàng di sản tư liệu và hiện vật bảo tàng học vô cùng phong phú tại khu vực Bắc Trung Bộ. Khu nhà trưng bày hai tầng mang dáng dấp lầu bát giác truyền thống tại trung tâm di tích hiện đang bảo quản và giới thiệu hơn một ngàn cổ vật, tư liệu gốc có niên đại kéo dài từ thế kỷ mười bảy đến thế kỷ hai mươi.

Di sản mộc bản cổ Nôm và ấn phẩm Truyện Kiều

Tâm điểm thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu văn bản học trong và ngoài nước tại Bảo tàng Nguyễn Du chính là bộ sưu tập đồ sộ các văn bản mộc bản, bản chép tay chữ Nôm và các ấn bản in của kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du qua các thời kỳ lịch sử. Tại không gian trưng bày chuyên đề, người xem có dịp tiếp cận những bản Kiều Nôm cổ quý hiếm nhất còn lưu giữ được ở Việt Nam như bản Liễu Văn Đường khắc in năm Tự Đức thứ mười chín (1866), bản Thịnh Mỹ Đường năm 1879, bản Quan Văn Đường năm 1879 hay bản Kiều kinh do triều đình Huế hiệu đính. Bên cạnh kiệt tác Truyện Kiều, bảo tàng còn lưu giữ các tập thơ chữ Hán bất hủ của Nguyễn Du gồm Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục và Văn tế thập loại chúng sinh.

Không chỉ dừng lại ở các văn bản Hán Nôm cổ truyền, hệ thống trưng bày còn giới thiệu hàng trăm ấn bản Truyện Kiều bằng chữ Quốc ngữ từ những bản phiên âm đầu tiên của Trương Vĩnh Ký năm 1875 cho đến các công trình nghiên cứu Kiều học hiện đại. Đặc biệt, gian trưng bày quốc tế giới thiệu các bản dịch Truyện Kiều ra hơn hai mươi ngôn ngữ lớn trên thế giới như tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Nhật, tiếng Trung, tiếng Đức và tiếng Ba Lan, khẳng định sức sống vượt biên giới quốc gia của tiếng thơ Nguyễn Du.

Hiện vật sinh hoạt quý giá của gia tộc danh giá

Bên cạnh kho tàng thư tịch văn học, khu nhà trưng bày còn lưu giữ nhiều bảo vật gắn liền trực tiếp với cuộc đời hoạt động ngoại giao, quan trường và sinh hoạt thường nhật của Đại thi hào Nguyễn Du cùng dòng tộc. Quý giá bậc nhất trong số đó là chiếc đĩa sứ men lam vẽ tích Tam tinh chúc thọ do hoàng đế nhà Thanh ban tặng cho Chánh sứ Nguyễn Du trong chuyến đi sứ Trung Hoa năm Quý Dậu (1813), cùng chiếc nghiên mực bằng đá nguyên khối chạm nổi hình rồng mây mà ông từng sử dụng để mài mực viết thơ văn. Ngoài ra còn có chiếc gương đồng cổ, bộ ấm chén sứ thời Minh - Thanh, chiếc la bàn phong thủy của cụ Nguyễn Quỳnh và thanh kiếm lệnh của Tể tướng Nguyễn Nghiễm.

Trong khuôn viên bảo tàng, du khách còn được chiêm ngưỡng đôi câu đối bằng đá xanh khắc chữ Hán nổi và chiếc khánh đá cổ từng được treo tại đình Chợ Trổ xưa, hay những bộ sắc phong của các triều đại Lê, Nguyễn ban tặng cho các vị đại khoa trong dòng họ Nguyễn Tiên Điền. Không gian vườn lưu niệm phía ngoài nhà trưng bày vẫn gìn giữ cây muỗm cổ thụ hàng trăm năm tuổi, giếng nước cổ và những khóm trúc gợi nhắc khung cảnh thanh bình nơi Nguyễn Du từng lắng nghe điệu hát phường vải của người dân xứ Nghệ để chắt lọc thành những câu thơ lục bát tuyệt tác.

Giá trị di sản của Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du

Trải qua hơn hai thế kỷ tồn tại và phát triển giữa lòng quê hương Nghi Xuân, Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du đã vượt lên khỏi khuôn khổ một di tích từ đường dòng họ để trở thành biểu tượng văn hiến thiêng liêng của cả dân tộc Việt Nam. Sự kết hợp giữa di tích kiến trúc quốc gia đặc biệt và danh hiệu Danh nhân văn hóa thế giới tạo nên vị thế độc tôn cho quần thể di sản này.

Tầm vóc Di tích quốc gia đặc biệt trên đất Hồng Lam

Với những giá trị đặc biệt xuất sắc về lịch sử, văn học và kiến trúc nghệ thuật, ngay từ năm 1962, Bộ Văn hóa đã xếp hạng Khu lưu niệm Nguyễn Du là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Đến ngày 27 tháng 9 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 1419/QĐ-TTg xếp hạng Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh là Di tích quốc gia đặc biệt. Tiếp đó, vào tháng 11 năm 2013, Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) tại khóa họp lần thứ 37 ở Paris đã thông qua Nghị quyết vinh danh Đại thi hào Nguyễn Du là Danh nhân văn hóa thế giới.

Để bảo tồn bền vững di sản vô giá này, Chính phủ và tỉnh Hà Tĩnh đã triển khai Quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du gắn với cảnh quan sinh thái ven sông Lam và kết nối đồng bộ với các di tích tín ngưỡng nổi tiếng trong vùng như đền Chợ Củi Nghi Xuân. Các hạng mục gỗ cổ như Nhà thờ Nguyễn Du, Đền thờ Nguyễn Nghiễm và Nhà Tư văn đều được tu bổ định kỳ bằng vật liệu truyền thống theo nguyên tắc bảo tồn nguyên trạng kiến trúc gốc.

Điểm hội tụ văn hóa và lan tỏa tinh hoa nhân loại

Trong đời sống văn hóa đương đại, quần thể di tích tại Tiên Điền là tâm điểm của các hoạt động nghiên cứu học thuật, giao lưu thơ ca quốc tế và giáo dục truyền thống nhân nghĩa, hiếu học cho thế hệ trẻ. Tinh thần cốt lõi thấm đẫm trong toàn bộ không gian di sản Nguyễn Du chính là chủ nghĩa nhân đạo bao la, lòng thương cảm sâu sắc đối với số phận con người và khát vọng hướng tới một xã hội hòa bình, nhân ái. Những giá trị tiêu biểu làm nên tầm vóc trường tồn của quần thể di sản này được thể hiện rõ nét qua các trụ cột sau

  • Giá trị lịch sử khoa bảng mẫu mực: Bảo tồn nguyên vẹn không gian sinh tụ và truyền thống hiếu học của dòng họ Nguyễn Tiên Điền với hàng chục bậc đại khoa phụng sự đất nước qua nhiều thế kỷ.
  • Giá trị kiến trúc và điêu khắc cổ truyền: Hội tụ hệ thống từ đường chữ Đinh, đền thờ thời Lê Trung Hưng, nhà tư văn và đặc biệt là cặp văn chỉ đá nguyên khối năm 1763 độc bản.
  • Kho tàng di sản văn bản Kiều học: Lưu giữ bộ sưu tập phong phú nhất về các bản Truyện Kiều chữ Nôm cổ, các trước tác chữ Hán cùng hàng trăm bản dịch ra hơn hai mươi ngôn ngữ thế giới.
  • Tâm điểm lan tỏa chủ nghĩa nhân văn Việt Nam: Không gian tôn vinh Danh nhân văn hóa thế giới, bồi đắp tình yêu tiếng Việt và tư tưởng hòa bình, nhân nghĩa cho cộng đồng.

Nhìn lại toàn bộ chiều sâu lịch sử và văn chương kết tinh bên bờ sông Lam, Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du xứng đáng là niềm tự hào bất tận của vùng đất văn hiến Hồng Lam nói riêng và nền văn hóa Việt Nam nói chung. Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng đổi mới, từng mái ngói rêu phong và bóng cây cổ thụ nơi làng cổ Tiên Điền vẫn lặng lẽ ngân vang tiếng lòng nhân ái vượt thời gian của bậc đại thi hào dân tộc. Nhằm góp phần gìn giữ và quảng bá rộng rãi kho tàng di sản quê hương, chuyên trang Hà Tĩnh NSSC luôn đồng hành cập nhật những tư liệu bách khoa chuẩn xác nhất về lịch sử và văn hóa bản địa tới đông đảo công chúng.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Tĩnh

hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Tĩnh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất