Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Chiêu Trưng - Hào khí tướng Lê Khôi nơi cửa biển Cửa Sót

Thuộc hàng tứ đại cổ miếu lừng danh xứ Nghệ, lễ hội đền Chiêu Trưng diễn ra hằng năm vào đầu tháng Năm âm lịch bên cửa biển Cửa Sót thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Sự kiện tái hiện sống động lễ rước thuyền rồng trên biển và đại tế võ quan tưởng niệm vị khai quốc công thần nhà Hậu Lê.

NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Đoàn rước kiệu và cờ hội rực rỡ sắc màu trong lễ hội đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi

Mỗi độ đầu tháng Năm âm lịch khi gió nam lồng lộng thổi từ ngoài khơi vào chân núi Nam Giới, nhân dân các làng biển ven bờ Cửa Sót lại thành kính mở lễ hội đền Chiêu Trưng để tưởng nhớ vị danh tướng kiệt xuất thời Hậu Lê. Hàng chục con thuyền rực rỡ cờ hoa nối đuôi nhau rẽ sóng tiến về sườn núi thiêng trong tiếng trống hội vang rền mặt biển. Không gian lễ hội hòa quyện giữa hào khí võ công giữ nước và ước nguyện mưa thuận gió hòa của cư dân vạn chài.

Công đức danh tướng Lê Khôi gắn với lễ hội đền Chiêu Trưng

Lịch sử hình thành của lễ hội đền Chiêu Trưng bắt nguồn từ lòng ngưỡng mộ và biết ơn sâu sắc của nhân dân vùng đất Hoan Châu cổ đối với một vị tướng lĩnh văn võ song toàn thế kỷ mười lăm. Trải qua gần sáu trăm năm tồn tại, các nghi thức phụng thờ tại cửa biển Hà Tĩnh vẫn giữ trọn vẹn giá trị lịch sử nguyên bản.

Võ công của bậc khai quốc công thần Lam Sơn

Nhân vật lịch sử được suy tôn trong lễ hội là danh tướng Lê Khôi (mất năm 1446), quê tại hương Lam Sơn, huyện Lương Giang (nay thuộc huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa), nơi tọa lạc khu di tích lịch sử Lam Kinh uy nghiêm. Ông là con trai thứ hai của ông Lê Trừ (anh trai thứ hai của Bình Định Vương Lê Lợi) và là cháu ruột gọi vua Lê Thái Tổ bằng chú. Ngay từ buổi đầu mùa xuân năm Mậu Tuất (1418), người thanh niên trẻ tuổi Lê Khôi đã sớm tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, lập nhiều chiến công hiển hách tại các trận Khả Lưu, Bồ Đằng, Trà Lân, Xương Giang và góp phần quan trọng vào thắng lợi giải phóng đất nước năm 1428.

Sau ngày đất nước thái bình, ông tiếp tục phò tá ba triều vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông và Lê Nhân Tông, giữ chức Nhập nội Tư mã và hai lần vào trấn nhậm vùng Hóa Châu, Hoan Châu. Trong thời gian cai quản xứ Nghệ, ông chăm lo đời sống nhân dân, khuyến khích khai khẩn đất hoang, mở mang nghề dệt vải, đánh cá và giữ yên bờ cõi phía nam. Năm 1446, trên đường khải hoàn trở về sau chiến dịch bảo vệ biên cương phía Nam, ông lâm bệnh nặng và qua đời tại chân núi Nam Giới bên bờ biển Hà Tĩnh vào ngày mùng 3 tháng 5 âm lịch.

Vị thế ngôi đền thứ tư trong tứ đại cổ miếu

Thương tiếc vị danh tướng có công lớn với triều đình và dân lành xứ Nghệ, vua Lê Nhân Tông truyền lệnh bãi triều ba ngày, tổ chức quốc tang an táng thi hài ông tại sườn núi sát cửa biển và truy tặng tước hiệu Chiêu Trưng Đại Vương Lê Khôi (năm 1487 dưới triều vua Lê Thánh Tông). Nhân dân quanh vùng cũng góp công dựng ngôi đền thờ nguy nga ngay bên khu lăng mộ để bốn mùa khói hương phụng sự.

Nhờ bề dày lịch sử và kiến trúc cổ kính, quần thể đền Chiêu Trưng Lê Khôi được xếp vào hàng tứ đại cổ miếu xứ Nghệ lưu truyền trong câu ca Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng. Cùng với đền Cờn Nghệ An nơi cửa biển Lạch Cờn và đền Quả Sơn Đô Lương bên sông Lam, ngôi cổ miếu thứ tư trên đất Hà Tĩnh đã tạo nên hệ thống di tích tâm linh rực rỡ suốt gần sáu thế kỷ.

Hạng mục bách khoaThông tin chuẩn xác của lễ hộiGiá trị lịch sử và văn hóa
Tên di sản lễ hộiLễ hội đền Chiêu Trưng tại tỉnh Hà TĩnhDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia công nhận năm 2017
Nhân vật phụng thờDanh tướng Chiêu Trưng Đại Vương Lê Khôi (mất năm 1446)Cháu ruột vua Lê Thái Tổ, khai quốc công thần khởi nghĩa Lam Sơn
Vị thế di tíchNgôi đền thứ tư trong tứ đại cổ miếu xứ NghệXếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia từ năm 1990
Không gian tổ chứcĐền chính trên núi Long Ngâm và vùng cửa biển Cửa SótGiao điểm giữa xã Đỉnh Bàn (Thạch Hà) và vùng ven biển Lộc Hà
Thời gian mở hộiTừ mùng 1 đến ngày mùng 3 tháng 5 âm lịch hằng nămTưởng niệm ngày danh tướng Lê Khôi tạ thế tại chân núi Nam Giới
Nghi thức phần lễLễ rước thuyền rồng trên biển, rước kiệu bộ và đại tế võ quanTái hiện thủy quân nhà Lê và nghi thức quốc lễ trang nghiêm
Diễn xướng phần hộiĐua thuyền biển, múa gươm truyền thống, đi cà kheo, đấu vậtTôn vinh tinh thần thượng võ và bản sắc văn hóa ngư dân

Thời gian mở hội và không gian của lễ hội đền Chiêu Trưng

Hằng năm, lễ hội đền Chiêu Trưng được tổ chức định kỳ vào đầu mùa hạ theo đúng truyền thống lịch sử gần sáu trăm năm. Không gian lễ hội kết nối hài hòa giữa địa thế núi non hùng vĩ và vùng cửa biển trù phú của tỉnh Hà Tĩnh.

Kỳ giỗ chính vào ngày mùng 3 tháng 5 âm lịch

Theo lệ cổ của các làng xã vùng phụ cận cửa biển, mùa lễ hội chính thức diễn ra trong ba ngày liên tiếp từ mùng 1 đến hết ngày mùng 3 tháng 5 âm lịch hằng năm. Ngày mùng 1 và mùng 2 tháng 5 là thời điểm các làng xã thuộc tổng Vạn Phần xưa (nay thuộc địa bàn huyện Thạch Hà và huyện Lộc Hà) cử hành lễ mộc dục, lễ cáo yết tại các đền thờ vọng và chuẩn bị đội hình rước kiệu, rước thuyền về đền chính. Ngày mùng 3 tháng 5 âm lịch là ngày đại lễ giỗ chính thức tưởng niệm ngày mất của Đức Chiêu Trưng Đại Vương.

Thời điểm đầu tháng Năm âm lịch là lúc biển miền Trung sóng êm gió lặng, tạo thuận lợi cho hàng trăm tàu thuyền ngư dân tụ hội về cửa biển tham gia lễ rước. Cùng với các di tích tiêu biểu của tỉnh như chùa Hương Tích trên đỉnh Hồng Lĩnh ở huyện Can Lộc hay Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác ở huyện Hương Sơn, kỳ lễ hội tháng Năm tại Thạch Hà tạo nên bức tranh lễ hội bốn mùa phong phú trên đất Hồng Lam.

Nghi lễ tế tự cổ truyền trang nghiêm trước nghi môn đền thờ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi
Nghi lễ tế tự cổ truyền trang nghiêm trước nghi môn đền thờ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi

Thế đất núi Long Ngâm vươn ra cửa biển Cửa Sót

Tâm điểm không gian lễ hội là khu đền chính và lăng mộ Lê Khôi tọa lạc trên mỏm núi Long Ngâm thuộc dãy Nam Giới, nay thuộc xã Đỉnh Bàn, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Ngọn núi có hình thế tựa đầu rồng vươn mình uống nước nơi sông Hạ Vàng đổ ra biển Đông, bao phủ bởi rừng cây cổ thụ xanh tươi và vách đá hoa cương vững chãi.

Phía trước đền là vùng cửa biển Cửa Sót mênh mông sóng nước, từng là thương cảng và căn cứ thủy quân chiến lược trong lịch sử. Quần thể đền thờ bố cục theo kiểu chữ Tam cổ truyền gồm Thượng điện, Trung điện, Hạ điện cùng cổng tứ trụ, nhà bia và khu lăng mộ đá. Ngoài đền chính trên sườn núi, không gian lễ hội còn kết nối với hệ thống đền thờ vọng tại các làng biển Mai Phụ, Thạch Kim, Thạch Bằng và Thịnh Lộc.

Nghi thức rước biển và phần hội tại lễ hội đền Chiêu Trưng

Điểm làm nên bản sắc của lễ hội đền Chiêu Trưng là quy trình thực hành nghi lễ kết hợp đường thủy và đường bộ quy mô lớn. Từng nghi thức tế tự đều phản ánh uy phong của bậc võ tướng triều Lê.

Đoàn rước thuyền rồng trên biển và đại tế võ quan

Nghi thức ấn tượng nhất trong lễ hội là lễ rước thuyền rồng trên biển kết hợp đoàn rước bộ từ các đền thờ vọng tiến về đền chính trên núi Long Ngâm. Trên mặt nước cửa biển Cửa Sót, hàng chục chiếc thuyền lớn được trang hoàng cờ thần, lọng vàng và hương án nối đuôi nhau rẽ sóng tiến vào bến đền trong tiếng trống hội, chiêng đồng vang dội.

Khi các đoàn rước thủy bộ hội tụ trước sân đền chính, ban tế lễ cử hành nghi thức đại tế võ quan theo điển chế thời Hậu Lê. Các vị chủ tế và bồi tế trong trang phục võ tướng thực hiện các tuần hiến hương, hiến tửu, đọc chúc văn ca ngợi công lao bình Ngô khai quốc và trấn giữ biên thùy của Đức Chiêu Trưng Đại Vương. Trong khuôn khổ đại lễ còn có màn diễn xướng múa gươm truyền thống và chạy dàn trận đồ tái hiện khí thế nghĩa quân Lam Sơn thuở xưa.

  • Nghi lễ rước sắc phong và hội thuyền trên Cửa Sót: Các đoàn kiệu rước từ đền vọng các xã vùng biển kết hợp cùng đội tàu thuyền kết hoa diễu hành trên cửa biển về bến đền núi Long Ngâm.
  • Lễ đại tế võ quan và đọc chúc văn cổ: Cử hành trang nghiêm tại Thượng điện và sân chầu với đội hình tế lễ võ quan, nhạc lễ bát âm và các điệu múa võ thuật cổ truyền.
  • Hội thi thể thao miền biển và diễn xướng dân gian: Tổ chức đua thuyền chài trên cửa biển, đi cà kheo trên bãi cát, đấu vật, kéo co, cờ tướng và trình diễn dân ca Ví, Giặm.
  • Nghi lễ cầu ngư và cầu quốc thái dân an: Ngư dân các làng biển dâng lễ vật cầu cho trời yên biển lặng, thuận buồm xuôi gió và những chuyến tàu vươn khơi tôm cá đầy khoang.
Khoảng sân gạch và lư hương đá cổ kính trước điện thờ đền Chiêu Trưng trên núi Long Ngâm
Khoảng sân gạch và lư hương đá cổ kính trước điện thờ đền Chiêu Trưng trên núi Long Ngâm

Các trò diễn dân gian đậm bản sắc cư dân miền biển

Sau giờ phút lắng đọng của phần lễ, không gian dưới chân núi Long Ngâm và bờ biển Cửa Sót bừng lên không khí náo nhiệt của phần hội dân gian. Các cuộc thi đua thuyền chèo giữa những chàng trai vạn chài từ các xã Thạch Kim, Đỉnh Bàn, Mai Phụ diễn ra quyết liệt trên mặt nước cửa biển. Bên cạnh đó, những màn đi cà kheo, đấu vật cổ truyền, kéo co và cờ người cũng thu hút hàng ngàn người dân reo hò cổ vũ.

Hòa trong niềm vui ngày hội đầu hạ, cư dân miền biển thường chiêu đãi khách quý bằng những sản vật tươi ngon từ vùng biển quê hương như món cá trích nướng Thạch Kim thơm lừng. Sự gắn kết giữa lễ tưởng niệm danh tướng với tín ngưỡng cầu mùa biển bình an tại đây có nét tương đồng với lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn tại vùng biển Cẩm Nhượng, làm giàu thêm bản sắc văn hóa biển Hà Tĩnh.

Giá trị di sản quốc gia và bảo tồn lễ hội đền Chiêu Trưng

Trải qua gần sáu thế kỷ lưu truyền, lễ hội đền Chiêu Trưng không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh mà còn là bảo tàng sống động lưu giữ ký ức bảo vệ Tổ quốc. Việc bảo tồn lễ hội mang ý nghĩa thiết thực đối với văn hóa địa phương.

Tinh thần cố kết cộng đồng ngư dân ven biển

Điểm đặc biệt tạo nên sức sống trường tồn của lễ hội là vai trò cố kết cộng đồng giữa các làng xã hai bên bờ cửa biển Cửa Sót thuộc huyện Thạch Hà và Lộc Hà. Cứ đến mùng 1 tháng 5 âm lịch, nhân dân các làng biển lại cùng hội tụ về núi Long Ngâm, khiêng chung đòn kiệu và hòa chung nhịp trống chèo thuyền.

Qua các nghi thức tôn vinh khai quốc công thần Lê Khôi, lễ hội bồi đắp lòng yêu nước và niềm tự hào về truyền thống giữ nước của cha ông. Những câu chuyện về chính sách khoan thư sức dân, mở mang nông trang và thương cảng của vị danh tướng tại Hoan Châu cũng truyền tải thông điệp nhân văn về khát vọng hòa bình và ấm no của dân tộc Việt Nam.

Gìn giữ Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi nhận giá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu ấy, ngày 20 tháng 6 năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 2459/QĐ-BVHTTDL đưa lễ hội đền Chiêu Trưng vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với bằng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia từ năm 1990, sự công nhận này tạo cơ sở để tỉnh Hà Tĩnh tôn tạo đền thờ trên núi Long Ngâm và phục dựng các nghi thức cổ.

Đồng hành cùng công tác bảo tồn di sản biển đảo địa phương, cổng thông tin Hà Tĩnh NSSC thực hiện lưu trữ hồ sơ bách khoa, lan tỏa giá trị lịch sử của lễ hội và kết nối văn hóa bản địa với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của tỉnh.

Trải qua gần sáu trăm năm sóng vỗ bên sườn núi Long Ngâm, lễ hội đền Chiêu Trưng mãi là bản hùng ca văn hóa tôn vinh công đức Chiêu Trưng Đại Vương Lê Khôi trên đất Hà Tĩnh. Tiếng trống hội rước thuyền rồng trên cửa biển Cửa Sót mỗi độ tháng Năm âm lịch sẽ còn ngân vang mãi trong lòng các thế hệ mai sau.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Tĩnh

hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hà Tĩnh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất