Lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn - Di sản hơn 500 năm giữ hồn biển Cẩm Nhượng
NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Mỗi độ tháng Tư âm lịch khi nắng hạ trải vàng trên vùng biển phía nam tỉnh Hà Tĩnh, ngư dân xã Cẩm Nhượng lại nô nức mở lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn tại khu vực miếu Ngư Ông cổ kính. Khởi nguồn từ đời sống vạn chài hơn năm trăm năm trước nơi cửa biển Nhượng, sự kiện văn hóa trọng đại này gửi gắm ước vọng sóng yên biển lặng, tôm cá đầy khoang và tri ân ân đức che chở của vị thần biển cả.
Nguồn gốc hơn 500 năm của lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn
Lịch sử hình thành lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn gắn liền với quá trình khai phá vùng đất ven biển Cẩm Xuyên từ thời Hậu Lê và sự ra đời của làng biển cổ Nhượng Bạn. Trải qua hơn nửa thiên niên kỷ sinh tồn trước sóng gió đại dương, cộng đồng ngư dân bản địa đã hun đúc nên hệ thống tín ngưỡng thờ Cá Ông mang đậm sắc thái văn hóa biển Bắc Trung Bộ.
Huyền tích Nam Hải Đại Tướng Quân nơi cửa biển
Trong tâm thức bao đời của cư dân đánh bắt hải sản dọc dải bờ biển miền Trung, cá voi được tôn kính gọi là Cá Ông hay Đức Ngư Ông — vị thần hộ mệnh luôn xuất hiện ứng cứu những con thuyền gặp bão tố giữa khơi xa. Theo tư liệu sắc phong còn lưu giữ tại địa phương, các vương triều phong kiến từ thời Lê Trung Hưng đến triều Nguyễn đã nhiều lần ban sắc phong tôn vinh vị thần biển tại vùng cửa lạch Cẩm Nhượng danh hiệu Nam Hải Đại Tướng Quân cùng mỹ tự Thượng Đẳng Thần. Mỗi khi có Cá Ông lụy bờ dạt vào khu vực cửa biển Nhượng, dân làng đều tổ chức tang lễ trọng thể, lập hương án tế lễ và an táng chu đáo tại khu lăng mộ sát bờ biển. Cùng nằm trên trục văn hóa tâm linh ven biển phía nam Hà Tĩnh, nếu vùng Kỳ Anh nổi danh với đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu gắn với bài biểu Kê Minh Thập Sách, thì vùng cửa lạch Cẩm Xuyên lại lấy miếu Ngư Ông làm điểm tựa tinh thần vững chắc trước mỗi chuyến vươn khơi.
Lịch sử làng biển cổ và miếu Ngư Ông
Theo sử liệu địa chí Hà Tĩnh, địa danh Nhượng Bạn (nay là xã Cẩm Nhượng, huyện Cẩm Xuyên) vốn là một trong những làng cá có lịch sử tụ cư lâu đời và trù phú bậc nhất xứ Nghệ, từng được cổ nhân truyền tụng qua câu ca về bốn miền đất giàu đẹp gồm Sơn kỳ Thủy tú, Nhượng Bạn, Đông Hồ, Cương Gián. Nằm tựa lưng vào núi Cao Vọng và hướng mặt ra vùng vịnh biển kín gió tiếp giáp danh thắng bãi biển Thiên Cầm thơ mộng, làng cổ Nhượng Bạn từ thế kỷ XV đã trở thành bến cá sầm uất quy tụ hàng trăm thuyền buồm đánh bắt hải sản. Để có nơi phụng thờ thần biển, các bậc tiền hiền khai cơ lập làng đã chọn thế đất cao ráo nơi cửa biển Nhượng để dựng nên miếu Ngư Ông và định lệ mở hội cầu ngư vào dịp đầu mùa đánh bắt vụ Nam hằng năm.
| Tiêu chí di sản | Thông tin chuẩn xác tại Cẩm Nhượng | Ý nghĩa văn hóa và lịch sử |
|---|---|---|
| Tên gọi di sản | Lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn (Lễ hội cầu ngư Cẩm Nhượng) | Đại diện tiêu biểu cho văn hóa ngư nghiệp cổ truyền tỉnh Hà Tĩnh |
| Thời gian tổ chức | Ngày mùng 7 và mùng 8 tháng 4 âm lịch hằng năm | Thời điểm mở đầu vụ cá Nam khi biển êm và nguồn hải sản dồi dào |
| Không gian tâm điểm | Quần thể miếu Ngư Ông và vùng nước cửa biển Nhượng, xã Cẩm Nhượng | Nơi giao hòa giữa dòng sông Lạc Giang, núi Thiên Cầm và biển Đông |
| Đối tượng suy tôn | Thần Nam Hải Đại Tướng Quân (Đức Ngư Ông) cùng các bậc tiền hiền | Thể hiện lòng tri ân thần biển che chở ngư dân vượt qua sóng dữ |
| Diễn xướng đặc trưng | Nghệ thuật hò chèo cạn của đội trai bơi gái bả và lễ rước thuyền thần | Tái hiện sinh động hành trình lao động trên biển và nghi thức nghinh thần |
| Danh hiệu pháp lý | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (công nhận năm 2021) | Khẳng định giá trị lịch sử hơn 500 năm được cộng đồng gìn giữ |
Không gian văn hóa biển gắn liền lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn
Không gian diễn ra lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn trải rộng từ khu vực nội tự uy nghiêm của ngôi miếu cổ ra tới bến thuyền và vùng nước mênh mông ngoài cửa lạch. Sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc tín ngưỡng truyền thống và cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ đã tạo nên một bức tranh lễ hội miền biển vừa trang trọng vừa tràn đầy sinh khí.
Kiến trúc miếu thờ cổ kính bên bờ sóng
Tọa lạc tại thôn Phúc Hải thuộc xã Cẩm Nhượng, quần thể miếu Ngư Ông được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống hình chữ Đinh hướng thẳng ra cửa biển Nhượng lộng gió. Phía trước khuôn viên là cổng tam quan uy nghi đắp nổi hình lưỡng long chầu nguyệt, tiếp nối sân gạch rộng rãi dẫn vào tòa bái đường và hậu cung trầm mặc với mái ngói mũi hài rêu phong. Bên trong hậu cung bài trí trang nghiêm khám thờ sơn son thếp vàng, bài vị phụng thờ Nam Hải Đại Tướng Quân cùng các bộ hài cốt Cá Ông (ngọc cốt) được dân làng lưu giữ qua nhiều thế kỷ.
Thời điểm mở hội tháng Tư âm lịch hằng năm
Thời điểm cử hành lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn được ấn định cố định vào hai ngày mùng 7 và mùng 8 tháng 4 âm lịch hằng năm. Theo lịch thời vụ đi biển truyền thống, tháng Tư âm lịch là lúc gió Nam ấm áp thổi đều, mặt biển lặng sóng và từng đàn cá cơm, cá thu, mực biển hội tụ về vùng biển Cẩm Xuyên. Trước ngày khai hội, khắp xã Cẩm Nhượng đã rợp bóng cờ thần, cờ Tổ quốc; không khí chuẩn bị rộn ràng lan tỏa từ các xóm chài ven cửa Nhượng cho tới những vùng văn hóa truyền thống của tỉnh như quê hương Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du hay vùng non xanh quanh dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh.

Nghi thức cổ truyền và diễn xướng trong lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn
Giá trị cốt lõi làm nên sức sống hơn năm thế kỷ của lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn nằm ở hệ thống nghi lễ cổ truyền được bảo lưu nghiêm ngặt cùng loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian độc bản. Phần lễ và phần hội đan cài chặt chẽ, phản ánh trọn vẹn thế giới quan và phẩm chất kiên cường của người dân miền biển.
Lễ rước thuyền thần trên biển và nghi thức đại tế
Mở đầu chuỗi hoạt động tâm linh vào chiều ngày mùng 7 và sáng sớm ngày mùng 8 tháng 4 âm lịch là lễ rước thuyền thần nghinh đón Đức Ngư Ông từ ngoài khơi cửa biển Nhượng về ngự tại miếu thờ. Đoàn thuyền tham gia rước thần gồm hàng chục tàu đánh cá của ngư dân địa phương được kết hoa, treo cờ ngũ sắc và cờ Tổ quốc rực rỡ, dẫn đầu là hai chiếc thuyền rồng chở ban khánh tiết cùng phường bát âm tiến ra vùng nước Hòn Bấc, Hòn Én làm lễ rước linh vị thần Nam Hải Đại Tướng Quân lên kiệu long đình. Khi đoàn thuyền cập bến, đám rước trên bộ nối dài hàng cây số cùng đội trai bơi gái bả hộ tống linh vị tiến về sân miếu Ngư Ông để cử hành nghi thức đại tế trang trọng gồm các tuần dâng hương, dâng rượu (sơ hiến lễ, á hiến lễ, chung hiến lễ) và tuyên đọc chúc văn cầu quốc thái dân an:
- Nghi thức nghinh thần trên biển: Đoàn tàu đánh cá trang hoàng cờ hoa tiến ra ngoài cửa Nhượng làm lễ xin rước linh khí thần Nam Hải về ngự tại đền.
- Đám rước kiệu trên bộ: Kiệu long đình sơn son thếp vàng cùng đội bát âm, cờ ngũ sắc diễu hành dọc đường làng ven biển về tập kết tại sân miếu.
- Diễn xướng hò chèo cạn hầu thần: Đội hình trai bơi và gái bả vừa múa chèo vừa hát đối đáp tái hiện hành trình con thuyền vượt sóng ra khơi.
- Nghi thức đại tế cổ truyền: Ban tế lễ gồm các bậc cao niên thực hiện đầy đủ các tuần hiến lễ và tuyên đọc chúc văn cầu bình an cho vạn chài.
Diễn xướng hò chèo cạn của đội trai bơi gái bả
Điểm nhấn nghệ thuật đặc sắc nhất trong toàn bộ lễ hội chính là màn trình diễn hò chèo cạn phục vụ nghi lễ nghinh thần. Để chuẩn bị cho màn diễn xướng này, làng Nhượng Bạn tuyển chọn một đội trai bơi gái bả gồm từ mười hai đến mười sáu thanh niên nam nữ khỏe mạnh, có giọng hát truyền cảm trong các gia đình ngư dân gương mẫu, dẫn dắt bởi một vị tổng lái (chấp hiệu) và một tổng mũi giàu kinh nghiệm. Trong trang phục truyền thống rực rỡ sắc vàng và đỏ, đầu vấn khăn điều, tay cầm mái chèo gỗ sơn son, đội trai bơi gái bả xếp thành hai hàng dọc mô phỏng hình dáng con thuyền rồng đang lướt trên mặt biển. Theo nhịp trống lệnh của vị tổng lái, cả đội nhịp nhàng thực hiện các động tác khua chèo phối hợp cùng những làn điệu hò chèo cạn mượt mà từ khúc hát kéo neo ra khơi, khúc hò vượt sóng dữ cho tới khúc hát hân hoan khi thuyền đầy khoang cá bạc trở về bến bình an.

Giá trị di sản quốc gia của lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn
Vượt qua khuôn khổ của một sinh hoạt tín ngưỡng làng xã, lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn đã trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu cho sức sống mãnh liệt của cư dân vùng biển Hà Tĩnh. Năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh lễ hội vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, mở ra chặng đường bảo tồn bền vững cho di sản trăm năm.
Sợi dây cố kết cộng đồng ngư dân vạn chài
Đối với người dân xã Cẩm Nhượng, mỗi mùa lễ hội tháng Tư âm lịch là dịp hội tụ thiêng liêng gắn kết tình làng nghĩa xóm và củng cố tinh thần tương thân tương ái của cộng đồng vạn chài. Thông qua việc cùng nhau đóng góp công sức tu bổ miếu Ngư Ông, tập luyện các làn điệu hò chèo cạn, chuẩn bị đội hình lễ rước thuyền thần và tham gia giải đua thuyền truyền thống trên sông Lạc Giang, mối dây đoàn kết giữa các dòng họ và các thế hệ ngư dân càng thêm bền chặt. Sau những giờ phút trang nghiêm của nghi thức đại tế, tình cảm hiếu khách của người Cẩm Nhượng còn được gửi gắm qua những thức quà quê đậm đà bản sắc xứ Nghệ như món gỏi cá đục Nghi Xuân thanh mát hương vị biển hay thức quà ram bánh mướt Hà Tĩnh giòn rụm ấm áp tình quê.
Bảo tồn bản sắc văn hóa biển đảo miền Trung
Đặt trong bức tranh tổng thể của văn hóa biển Việt Nam, lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn là mắt xích quan trọng kết nối mạch nguồn di sản tín ngưỡng ngư nghiệp dọc bờ biển Bắc Trung Bộ. Nếu vùng biển xứ Thanh tự hào với lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố tại cửa lạch Hới và vùng biển Nghệ An nổi tiếng với lễ hội đền Cờn cùng thắng cảnh bãi biển Cửa Lò, thì lễ hội tại cửa biển Nhượng lại khẳng định bản sắc riêng biệt của Hà Tĩnh nhờ hệ thống bài bản hò chèo cạn nguyên gốc và nghi thức tế lễ cổ kính giữ vẹn từ thời Hậu Lê. Hiện nay, chính quyền huyện Cẩm Xuyên cùng các nghệ nhân cao niên tại xã Cẩm Nhượng đang tích cực truyền dạy lời cổ cho thế hệ trẻ, đồng hành cùng chuyên trang Hà Tĩnh NSSC trong việc lưu trữ hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác và lan tỏa vẻ đẹp văn hóa bản địa.
Trải qua hơn năm thế kỷ thăng trầm cùng nhịp sóng cửa biển Nhượng, lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn vẫn giữ vẹn nguyên cốt cách trang nghiêm của nghi thức đại tế và âm hưởng hào sảng của điệu hò chèo cạn truyền thống. Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ấy mãi là ngọn hải đăng tâm linh soi sáng hành trình vươn khơi bám biển của các thế hệ ngư dân Hà Tĩnh.
NSSC Hà Tĩnh
hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hà Tĩnh.
Bài liên quan
Hội đánh cá Đồng Hoa - Nét đẹp lễ hội nông ngư nghiệp dưới chân Hồng Lĩnh
Hội đánh cá Đồng Hoa tại xã Xuân Viên, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh là lễ hội dân gian hơn 300 năm tuổi với tục dâng hương đền Trằm và dùng nôm, vó bắt cá.
Bánh gai làng Gôi - Hương vị quà quê mộc mạc bên dòng sông Ngàn Phố
Bánh gai làng Gôi là thức quà truyền thống nức tiếng vùng chợ Gôi Hương Sơn Hà Tĩnh, quyện hòa hương lá gai bãi bồi, nếp dẻo, mật mía và nhân đậu xanh bùi ngọt.
Nhung hươu Hương Sơn - Tinh hoa dược liệu quý từ đại ngàn Ngàn Phố
Nhung hươu Hương Sơn là sản vật dược liệu danh tiếng hơn 300 năm bên dòng sông Ngàn Phố Hà Tĩnh, hội tụ tinh hoa thảo mộc đại ngàn và di sản y học cổ truyền.



