Hồ Kẻ Gỗ - Tuyệt tác thủy lợi và sinh thái giữa đại ngàn Cẩm Xuyên
NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Giữa vùng chuyển tiếp địa hình từ sườn Đông dãy Trường Sơn xuống đồng bằng duyên hải huyện Cẩm Xuyên, hồ Kẻ Gỗ mở ra một không gian mặt nước rộng gần ba nghìn héc-ta với trữ lượng hàng trăm triệu mét khối nước ngọt. Được kiến tạo trên thượng nguồn sông Rào Cái, quần thể công trình đại thủy nông này gắn kết chặt chẽ với Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ, hình thành một cấu trúc cảnh quan sinh thái và lịch sử tiêu biểu của vùng đất Nam Hà Tĩnh.
Vị trí địa lý và kỳ tích kiến tạo đại thủy nông hồ Kẻ Gỗ
Tọa lạc tại xã Cẩm Mỹ cùng các vùng phụ cận thuộc huyện Cẩm Xuyên, hồ Kẻ Gỗ cách trung tâm thành phố Hà Tĩnh khoảng hai mươi cây số về phía nam theo trục quốc lộ và đường tỉnh lộ kết nối vào vùng gò đồi. Không gian nơi đây sở hữu cấu tạo địa hình lòng chảo tự nhiên được bao bọc bởi những dãy núi thấp nối dài từ mạch Trường Sơn Bắc ra phía biển Đông. Sự giao thoa giữa địa mạo thung lũng sườn núi và mạng lưới suối nguồn dày đặc đã tạo tiền đề thuận lợi để các nhà quy hoạch thủy lợi lựa chọn vị trí này làm nơi tích trữ nguồn nước ngọt quy mô lớn nhất toàn tỉnh.
Địa thế thung lũng chặn dòng sông Rào Cái
Trước khi công trình thủy nông ra đời, khu vực lòng chảo Kẻ Gỗ vốn là một thung lũng rừng rậm nơi sông Rào Cái cùng hàng chục khe suối nhỏ như Rào Nổ, Rào Trổ hợp lưu rồi đổ xuôi về vùng đồng bằng Cẩm Xuyên, Thạch Hà. Cấu trúc địa chất khu vực này được hình thành từ các trầm tích lục nguyên tuổi Cổ sinh và Trung sinh gồm đá cát kết, bột kết xen lẫn đá phiến sét phong hóa, tạo nên tầng đáy tương đối kín nước và hai vai núi đá vững chắc tại khu vực eo thắt Cẩm Mỹ. Chính điểm thắt địa hình tự nhiên giữa hai sườn đồi cao đã đóng vai trò như một cánh cổng đá khổng lồ, cho phép đắp đập dâng nước để biến toàn bộ thung lũng thượng lưu thành một bồn chứa khổng lồ.
Do đặc trưng khí hậu nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt của dải đất Bắc Trung Bộ, lưu vực sông Rào Cái thường xuyên chịu cảnh hạn hán gay gắt dưới sức nóng của gió phơn Tây Nam vào mùa hạ, nhưng lại dồn dập hứng chịu những trận mưa lũ lớn vào mùa thu đông. Khi chưa có hồ chứa điều tiết, lượng nước mưa từ các sườn núi dốc đứng đổ dồn về hạ du gây ngập úng diện rộng, trong khi vào mùa khô dòng chảy lại cạn kiệt khiến hàng vạn héc-ta đất canh tác bị nhiễm mặn và bỏ hoang. Khảo sát của các đoàn chuyên gia thủy lợi từ thập niên 1930 đến sau năm 1975 đều khẳng định việc chặn dòng Rào Cái tại eo núi Kẻ Gỗ là giải pháp chiến lược để cải tạo toàn diện chế độ thủy văn cho vùng Nam Hà Tĩnh.
Chiến dịch đại công trường khởi công năm 1976
Ngay sau khi đất nước thống nhất và hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh hợp nhất thành tỉnh Nghệ Tĩnh, ngày 26 tháng 3 năm 1976, đại công trường xây dựng hồ Kẻ Gỗ chính thức được khởi công trong khí thế sôi nổi của hàng vạn cán bộ, kỹ sư, bộ đội và thanh niên xung phong. Giữa bối cảnh nền kinh tế hậu chiến còn muôn vàn thiếu thốn, thiết bị cơ giới hạn chế, hàng chục nghìn người con từ khắp các huyện trên địa bàn Nghệ Tĩnh đã hành quân về thung lũng Cẩm Mỹ, mang theo cuốc xẻng, xe cút kít và quang gánh để đào đất, đắp đập, xẻ núi mở kênh. Tinh thần lao động quên mình trên đại công trường thủy lợi năm ấy đã tiếp nối truyền thống kiên cường của mảnh đất từng làm nên huyền thoại tại Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc trong những năm tháng kháng chiến bảo vệ Tổ quốc.
Trải qua ba năm thi công liên tục vượt qua nắng lửa gió Lào và những mùa mưa bão dầm dề, đến năm 1979 hệ thống đầu mối gồm đập chính, các đập phụ và tràn xả lũ đã cơ bản hoàn thành, bắt đầu tích nước đón dòng chảy đầu tiên từ thượng nguồn Rào Cái. Đến năm 1983, toàn bộ mạng lưới kênh chính, kênh nhánh dài hàng trăm cây số vươn tỏa khắp các cánh đồng Cẩm Xuyên, Thạch Hà và vùng phụ cận thành phố Hà Tĩnh chính thức vận hành đồng bộ. Sự ra đời của công trình đại thủy nông này đã biến những vùng đất chua phèn, khô cằn quanh năm chỉ cấy được một vụ lúa bấp bênh thành vựa lúa hai vụ trù phú, đồng thời cung cấp nguồn nước sinh hoạt ổn định và cắt giảm đáng kể đỉnh lũ cho toàn vùng hạ du.
| Thông số kỹ thuật và tự nhiên | Chỉ số và quy mô ghi nhận | Vai trò đối với vùng Nam Hà Tĩnh |
|---|---|---|
| Diện tích lưu vực hứng nước | Khoảng 223 km2 rừng núi thượng nguồn | Thu gom dòng chảy từ hệ thống suối đầu nguồn Rào Cái |
| Dung tích trữ nước thiết kế | Khoảng 345 triệu mét khối nước ngọt | Điều tiết nước tưới tiêu nông nghiệp và cấp nước sinh hoạt |
| Chiều dài mặt hồ và thân đập | Lòng hồ dài gần 30 km, đập chính dài hơn 1.150 m | Tạo hồ chứa nhân tạo quy mô lớn nhất tỉnh Hà Tĩnh |
| Phạm vi tưới tiêu nông nghiệp | Hơn 21.000 héc-ta đất canh tác hạ du | Đảm bảo an ninh nguồn nước cho Cẩm Xuyên, Thạch Hà, TP Hà Tĩnh |
| Vùng đệm sinh thái bảo tồn | Hơn 24.800 héc-ta rừng đặc dụng Kẻ Gỗ | Bảo vệ tầng phủ thực vật, chống xói mòn và giữ nguồn sinh thủy |
Cấu trúc kỹ thuật công trình và cảnh quan mặt nước hồ Kẻ Gỗ
Không chỉ mang tầm vóc của một dự án kinh tế nông nghiệp trọng điểm, tổng thể kiến trúc thủy công tại hồ Kẻ Gỗ còn thể hiện trình độ tính toán kỹ thuật thủy lợi phù hợp với địa hình đồi núi Bắc Trung Bộ. Sự kết hợp hài hòa giữa các hạng mục đập đất đá nhân tạo với đường nét uốn lượn mềm mại của những dãy đồi ngập nước đã tạo nên một bức tranh sơn thủy khoáng đạt, nơi mặt hồ phẳng lặng giao hòa cùng mây trời và rừng thông xanh ngát.

Quy mô đập chính cùng hệ thống tràn xả lũ
Trái tim kỹ thuật của toàn bộ công trình là đập chính Kẻ Gỗ được thiết kế theo kiểu đập đất đồng chất kết hợp tường nghiêng chống thấm, vươn dài hơn một nghìn một trăm năm mươi mét nối liền hai sườn núi tại xã Cẩm Mỹ với chiều cao lớn nhất đạt gần ba mươi bảy mét. Để giữ vững khối nước khổng lồ trên cao trình thiết kế hơn ba mươi hai mét so với mực nước biển, ngoài đập chính, hệ thống đầu mối còn bao gồm ba đập phụ ngăn các yên ngựa địa hình thấp cùng hệ thống cống lấy nước ngầm xuyên qua thân đồi. Toàn bộ mái thượng lưu của thân đập được gia cố bằng lớp đá hộc và tấm bê tông kiên cố nhằm triệt tiêu năng lượng sóng vỗ mỗi khi gió mùa đông bắc tràn về trên mặt hồ rộng lớn.
Bên cạnh hệ thống đập dâng, hạng mục tràn xả lũ Dốc Miếu đóng vai trò là van an toàn chiến lược giúp điều tiết mực nước hồ trong mùa mưa bão. Công trình tràn xả lũ được bố trí ở sườn đồi phía tả ngạn với kết cấu cửa van phẳng bằng thép vận hành đóng mở cơ khí và thủy lực, cho phép xả lưu lượng lũ thiết kế hàng nghìn mét khối mỗi giây xuống kênh dẫn hạ lưu trước khi trả nước về lại dòng Rào Cái. Từ khu vực đầu mối, dòng nước trong mát đi qua hệ thống cống lấy nước để chảy vào kênh chính N1 và các tuyến kênh nhánh vươn dài tới tận vùng ven biển gần bãi biển Thiên Cầm, tạo nên mạch nguồn sự sống bền bỉ nuôi dưỡng những làng quê trù phú.
Không gian lòng hồ mênh mông giữa núi đồi
Khi mực nước dâng cao ngập các thung lũng thấp, hồ Kẻ Gỗ trải dài gần ba mươi cây số theo hướng tây bắc - đông nam, ôm trọn hàng chục ngọn đồi nhỏ nhấp nhô trở thành những ốc đảo xanh biếc giữa lòng hồ. Nhìn từ trên cao, bờ hồ không phẳng thẳng mà uốn lượn thành vô số eo vịnh, bán đảo đất đỏ bazan và đất feralit vàng đỏ đan cài vào chân những cánh rừng thông, rừng dẻ xanh thẫm. Vào những buổi sớm mai khi sương mù từ các khe núi thượng nguồn còn bảng lảng trên mặt nước, cả không gian lòng hồ chìm trong vẻ tĩnh mịch thanh khiết, chỉ nghe tiếng sóng vỗ nhẹ vào bờ cát sỏi và tiếng chim rừng gọi bầy vang vọng.
Sắc nước tại hồ Kẻ Gỗ biến đổi kỳ ảo theo từng thời khắc trong ngày nhờ độ sâu lớn cùng nguồn nước suối rừng trong vắt ít phù sa. Giữa mùa hạ nắng vàng rực rỡ, mặt nước hồ ánh lên sắc xanh ngọc bích, làm dịu đi cái nóng gay gắt của gió Lào và tạo nên tiểu khí hậu mát mẻ cho toàn vùng phụ cận. Khi hoàng hôn buông xuống sau dãy Trường Sơn, ánh chiều tà nhuộm hồng cả mặt hồ mênh mông, khắc họa bóng dáng trầm mặc của những dãy núi trùng điệp.
Hệ sinh thái rừng đặc dụng bao quanh lưu vực hồ Kẻ Gỗ
Bao bọc toàn bộ diện tích mặt nước và vùng thượng nguồn là Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ được thành lập năm 1996 với tổng diện tích hơn hai mươi tư nghìn tám trăm héc-ta trải rộng trên địa bàn các huyện Cẩm Xuyên, Kỳ Anh và Hương Khê. Đây là một trong những diện tích rừng mưa nhiệt đới đất thấp hiếm hoi còn giữ được cấu trúc nguyên sinh tương đối nguyên vẹn tại khu vực Bắc Trung Bộ, hợp cùng vườn quốc gia Vũ Quang tạo thành hành lang đa dạng sinh học trọng yếu trên sườn Đông dãy Trường Sơn.
Thảm thực vật nguyên sinh tại khu bảo tồn
Hệ thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ mang đặc trưng điển hình của kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới vùng đồi núi thấp dưới độ cao năm trăm mét, nơi hội tụ của hai luồng thực vật bản địa Bắc Việt Nam và Malaysia - Indonesia. Qua các đợt điều tra thực địa của giới thực vật học, khu vực quanh lòng hồ Kẻ Gỗ đã ghi nhận gần sáu trăm loài thực vật bậc cao có mạch thuộc hơn một trăm họ khác nhau, phân bố thành nhiều tầng tán dày đặc. Tầng vượt tán và tầng ưu thế quy tụ những loài cây gỗ lớn có giá trị sinh thái và nguồn gen quý như lim xanh, gụ lau, sến mật, táu mặt quỷ, chò chỉ, trầm hương cùng các loài dẻ, re và dung.
Dưới tán rừng gỗ lớn quanh bờ hồ Kẻ Gỗ là hệ thống thực vật tầng dưới phong phú gồm song mây, dương xỉ thân gỗ, cọ rừng và hàng trăm loài cây thuốc nam, phong lan rừng bám trên các thân cây cổ thụ. Lớp thảm mục dày dưới sàn rừng cùng hệ rễ chằng chịt đóng vai trò như bồn chứa nước ngầm tự nhiên, giữ lại nước mưa để thẩm thấu từ từ xuống các mạch suối nuôi dưỡng lòng hồ suốt mùa khô và ngăn chặn xói mòn đất đồi dốc.
- Tầng cây gỗ lớn ưu thế: Tập trung các loài lim xanh, gụ lau, sến mật, chò chỉ tạo khung tán che phủ bền vững.
- Tầng cây bụi và thảm tươi: Phong phú các loài sim, mua, chè rừng, nhân trần cùng dây leo thân gỗ và song mây.
- Nhóm thực vật quý hiếm trong Sách Đỏ: Ghi nhận trầm hương, ba kích, hoàng đằng và các loài lan hài bản địa.
- Chức năng phòng hộ đầu nguồn: Giữ ổn định mực nước ngầm, điều hòa dòng chảy mặt và duy trì độ ẩm không khí.
Quần thể động vật đặc hữu và chim quý hiếm
Nhờ sinh cảnh rừng thường xanh đất thấp tiếp giáp trực tiếp với mặt nước rộng lớn và hệ thống khe suối chằng chịt, lưu vực hồ Kẻ Gỗ trở thành nơi cư trú lý tưởng của gần ba trăm loài động vật có xương sống trên cạn gồm thú, chim, bò sát và lưỡng cư. Điểm nhấn nổi bật nhất làm nên danh tiếng quốc tế của khu vực này trong giới bảo tồn thiên nhiên thế giới chính là sự hiện diện của loài gà lôi lam đuôi trắng (Lophura hatinhensis), một loài chim đặc hữu cực kỳ nguy cấp của Việt Nam được phát hiện lần đầu tiên tại vùng rừng Kẻ Gỗ. Cùng chia sẻ sinh cảnh dưới tán rừng ẩm thấp quanh các khe suối đổ ra hồ còn có gà lôi lam mào trắng, trĩ sao và nhiều loài chim nước kiếm ăn dọc theo các bãi bồi ven đảo.
Bên cạnh hệ chim đặc hữu, khu rừng già bao quanh hồ Kẻ Gỗ còn là nơi sinh sống của nhiều loài thú quý hiếm được ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam và danh lục bảo tồn quốc tế như voọc chà vá chân nâu, vượn đen má trắng, cu li nhỏ, gấu ngựa, sơn dương và cầy vằn. Dưới làn nước trong xanh của lòng hồ, hệ thủy sinh vật phát triển hết sức đa dạng với hàng chục loài cá nước ngọt bản địa như cá trắm, cá chép, cá mè, cá lăng, cá chình suối và tôm càng, tạo nên chuỗi thức ăn tự nhiên cân bằng giữa hệ sinh thái thủy vực và hệ sinh thái rừng trên cạn. Tổ chức Bảo tồn Chim Quốc tế (BirdLife International) đã chính thức công nhận vùng rừng Kẻ Gỗ là một trong những Vùng chim quan trọng (IBA) hàng đầu của khu vực Đông Dương.
Dấu ấn lịch sử, tâm linh và sức sống văn hóa nơi hồ Kẻ Gỗ
Ẩn sâu dưới làn nước phẳng lặng và những tán thông vi vu bên bờ hồ Kẻ Gỗ là biết bao câu chuyện lịch sử hào hùng của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống ngoại xâm cũng như công cuộc kiến thiết quê hương sau ngày hòa bình. Mỗi tấc đất, hòn đảo nhỏ giữa lòng hồ đều thấm đẫm ký ức về sự hy sinh thầm lặng của các thế hệ cha anh và tình cảm sâu nặng của các vị lãnh đạo dành cho nhân dân xứ Nghệ.

Chứng tích sân bay Libi và đền thờ trên đảo
Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt cuối thập niên 1960 đầu thập niên 1970, khu vực thung lũng bằng phẳng giữa rừng già Kẻ Gỗ từng được chọn làm nơi xây dựng sân bay dã chiến Libi cùng hệ thống kho tàng hậu cần bí mật phục vụ tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn. Đường băng dã chiến nằm lọt thỏm giữa bốn bề núi cao và rừng rậm che chở đã trở thành mục tiêu đánh phá dữ dội của không quân đối phương, nơi hàng trăm cán bộ, chiến sĩ công binh và thanh niên xung phong đã kiên cường bám trụ giữ vững mạch máu giao thông. Khi công trình đại thủy nông tích nước vào cuối thập niên 1970, phần lớn dấu tích của sân bay dã chiến năm xưa đã nằm sâu dưới đáy nước lòng hồ, hóa thân vào làn nước mát lành nuôi dưỡng sự sống cho những mùa vàng nơi quê hương.
Trên một hòn đảo nhỏ xanh rợp bóng thông nằm gần bờ bắc hồ Kẻ Gỗ, nhân dân và chính quyền tỉnh Hà Tĩnh đã thành kính xây dựng đền thờ cố Tổng Bí thư Lê Duẩn, công trình khánh thành vào năm 2014 để tri ân vị lãnh đạo tiền bối từng trực tiếp quan tâm, chỉ đạo quyết liệt việc khởi công đại công trường thủy lợi Kẻ Gỗ ngay sau ngày đất nước thống nhất. Sinh thời, đồng chí Lê Duẩn luôn trăn trở trước nỗi cơ cực vì nắng hạn, bão lụt của đồng bào Nghệ Tĩnh và đã dành nhiều tâm huyết thúc đẩy dự án thủy nông lịch sử này nhằm thực hiện ước nguyện xây dựng đất nước đàng hoàng, to đẹp hơn của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngôi đền mang kiến trúc bát giác truyền thống mái ngói mũi hài cong vút, nối với bờ hồ bằng cây cầu uốn lượn duyên dáng trên mặt nước, trở thành điểm tựa tâm linh trang nghiêm giữa thiên nhiên tĩnh lặng.
Âm vang giai điệu ca khúc bất hủ về lòng hồ
Nhắc đến hồ Kẻ Gỗ, trong tâm thức của hàng triệu người dân Việt Nam luôn ngân vang giai điệu trữ tình, sâu lắng của bài hát Người đi xây hồ Kẻ Gỗ do cố nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý sáng tác vào mùa hè năm 1976. Trong chuyến đi thực tế cùng đoàn văn nghệ sĩ về thăm đại công trường thủy lợi Cẩm Xuyên đúng vào những ngày đầu khởi công sôi động, người nhạc sĩ tài hoa đã xúc động trước hình ảnh hàng vạn nam nữ thanh niên gửi lại trang sách, rời làng quê lên núi đắp đập ngăn sông dưới ánh trăng rừng. Những câu hát mở đầu "Bởi vì em dắt anh lên những ngôi đền cổ, nên lòng anh vẫn nhớ những ngày đắp hồ Kẻ Gỗ" mang âm hưởng dân ca ví, giặm xứ Nghệ mượt mà đã vượt qua khuôn khổ một bài ca lao động để trở thành bản tình ca bất hủ đi cùng năm tháng.
Từ sức lan tỏa mạnh mẽ của ca khúc nghệ thuật ấy kết hợp với vẻ đẹp nguyên sơ của non nước Cẩm Xuyên, hồ Kẻ Gỗ ngày nay đã trở thành biểu tượng văn hóa kết nối quá khứ hào hùng với nhịp sống thanh bình nơi miền quê Nam Hà Tĩnh. Dọc theo các xã vùng đệm quanh lưu vực hồ và các làng quê hạ du được hưởng nguồn nước mát Kẻ Gỗ, cư dân bản địa vẫn gìn giữ nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc, từ nghề chằm nón tại làng nón Ba Giang, canh tác giống hồng vuông Thạch Tân Hà Tĩnh cho đến văn hóa thưởng trà xanh cùng kẹo cu đơ Hà Tĩnh. Trong tiến trình số hóa và bảo tồn các giá trị di sản địa phương, chuyên trang Hà Tĩnh NSSC luôn chú trọng lưu giữ hệ thống tư liệu bách khoa về các công trình lịch sử và thắng cảnh sinh thái tiêu biểu của tỉnh nhà.
Trải qua gần nửa thế kỷ kể từ ngày những nhát cuốc đầu tiên bổ xuống lòng thung lũng Cẩm Mỹ, hồ Kẻ Gỗ vẫn bền bỉ làm tròn sứ mệnh của một công trình đại thủy nông kiểu mẫu, đồng thời tỏa sáng như một viên ngọc xanh giữa đại ngàn Trường Sơn. Sự hòa quyện trọn vẹn giữa trí tuệ, sức lao động sáng tạo của con người với vẻ đẹp hùng vĩ của rừng nguyên sinh và chiều sâu lịch sử văn hóa đã đưa thắng cảnh này trở thành niềm tự hào bất diệt của vùng đất và con người Hà Tĩnh.
NSSC Hà Tĩnh
hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Tĩnh.
Bài liên quan
Dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh - Biểu tượng non thiêng chín mươi chín đỉnh bên dòng sông Lam
Dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh quy tụ chín mươi chín đỉnh non cao sừng sững bên dòng sông Lam, lưu giữ huyền thoại chim phượng hoàng và hệ thống di tích cổ kính.
Đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu - Cổ tự linh thiêng bên cửa biển Kỳ Ninh
Đền Chế Thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu bên cửa biển Kỳ Ninh tôn vinh nữ kiệt triều Trần soạn Kê minh thập sách. Khám phá kiến trúc cổ tự hơn 600 năm.
Đèo Ngang Hà Tĩnh - Dấu ấn cửa ải Hoành Sơn Quan giữa non nước kỳ vĩ
Đèo Ngang Hà Tĩnh vắt qua dãy Hoành Sơn hùng vĩ vươn mình ra biển Đông. Cùng khám phá lịch sử cửa ải Hoành Sơn Quan và vẻ đẹp thi ca miền biên viễn.



