Làng nón Ba Giang - Nghề xỏ lá trăm năm gìn giữ nét duyên xứ Nghệ
NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Về với miền quê Thạch Hà trong những ngày nắng sớm, men theo con đường làng rợp bóng tre dẫn vào thôn Thống Nhất, thanh âm rộn rã của những nhịp kim thoăn thoắt kéo sợi chỉ cước đã trở thành nét sinh hoạt quen thuộc bao đời. Được người dân địa phương trìu mến gọi bằng cái tên nghề xỏ lá, làng nón Ba Giang thuộc xã Việt Tiến ngày nay vẫn âm thầm bảo tồn mạch nguồn di sản thủ công truyền thống, kiến tạo nên biểu tượng văn hóa bình dị mà sâu sắc giữa vùng hạ lưu sông Lam.
Cội nguồn lịch sử của làng nón Ba Giang
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử và sự biến thiên của đời sống hiện đại, làng nón Ba Giang vẫn giữ trọn ngọn lửa nghề truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ. Không đơn thuần là một phương thức mưu sinh phụ giúp kinh tế gia đình trong những ngày nông nhàn, nghề chằm nón nơi đây đã kết tinh thành nếp sống văn hóa, gắn bó máu thịt với tâm hồn người dân xứ Nghệ.
Ký ức trăm năm nghề xỏ lá Ba Giang
Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, nghề làm nón lá tại vùng đất Ba Giang (vốn thuộc xã Phù Việt xưa, nay là thôn Thống Nhất xã Việt Tiến, huyện Thạch Hà) đã có lịch sử hình thành hơn một trăm năm. Từ đầu thế kỷ XX, khi dòng sông Ba Giang còn là huyết mạch giao thương tấp nập kết nối vùng đồng bằng duyên hải với miền sơn cước phía tây Hà Tĩnh, những chiếc nón lá trắng tinh khôi của vùng đất này đã theo các chuyến đò dọc đò ngang tỏa đi khắp các chợ quê. Trong ký ức cộng đồng, câu ca dao mộc mạc đậm tình nghĩa quê hương luôn được người già nhắc nhở con cháu:
“Ai về Thống Nhất, Ba Giang Quê hương nón trắng tơ vàng là đây”
Tên gọi dân dã nghề xỏ lá Thạch Hà bắt nguồn từ chính động tác đặc thù đầu tiên của công đoạn tạo phom nón. Khi bắt tay vào làm, người thợ phải xỏ từng cuống lá tơi đã làm sạch vào các nan vành để định vị trước khi khâu đường kim cố định. Dù từng trải qua những giai đoạn gian khó trước sự cạnh tranh gay gắt của các loại mũ nón công nghiệp, những người mẹ, người bà ở Ba Giang vẫn kiên trì bên khung nón, truyền dạy từng mũi kim đường chỉ cho con trẻ, giữ cho làng nghề không bao giờ tắt bóng chiều hôm.
Danh hiệu làng nghề truyền thống tỉnh Hà Tĩnh
Sự bền bỉ giữ nghề suốt hơn một thế kỷ của cộng đồng cư dân nơi đây đã được đền đáp xứng đáng khi vào tháng 11 năm 2021, Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh chính thức trao bằng công nhận Làng nghề truyền thống nón lá Ba Giang cho thôn Thống Nhất. Sự kiện này không chỉ khẳng định vị thế và giá trị văn hóa độc đáo của làng nón Ba Giang mà còn mở ra cơ hội bảo tồn gắn với phát triển du lịch trải nghiệm làng nghề. Bên cạnh các làng nghề thủ công trứ danh của tỉnh như làng mộc Thái Yên ở Đức Thọ hay làng rèn Trung Lương dưới chân Hồng Lĩnh, sự công nhận chính thức này đã tiếp thêm sức mạnh tinh thần to lớn cho các thế hệ thợ thủ công Ba Giang tiếp tục nuôi dưỡng nghề tổ.
Nguồn nguyên liệu tự nhiên của làng nón Ba Giang
Một trong những yếu tố cốt lõi làm nên độ bền bỉ và vẻ đẹp thanh thoát của chiếc nón Ba Giang chính là sự tuyển chọn vô cùng khắt khe về nguồn nguyên vật liệu từ thiên nhiên bản địa. Từng thanh tre, sợi cước cho tới từng phiến lá đều mang đậm hơi thở của núi rừng và đồng bãi miền Trung nắng gió.
Tuyển chọn lá cọ rừng và mo nang tre
Để có được những chiếc nón bền đẹp, việc thu hái lá nón rừng Hương Khê và vùng rừng núi Vũ Quang luôn đòi hỏi con mắt tinh tường của người trong nghề. Người thợ Ba Giang chỉ chuộng loại lá tơi (lá cọ non) mọc tự nhiên trên các vách núi đá vôi, nơi có tán rừng rậm rạp che phủ. Lá non vừa độ bánh tẻ, chưa xòe rộng, búp lá còn khép chặt và giữ màu xanh ngà tự nhiên chính là loại nguyên liệu lý tưởng nhất. Sau khi thu mua về, lá được phân loại kỹ lưỡng, tước bỏ phần gân cứng và trải qua nhiều công đoạn phơi, ủi công phu.
Bên cạnh lớp lá bề mặt, lớp đệm bên trong giữ vai trò quyết định độ dày dặn và khả năng chống thấm nước của nón. Người thợ Ba Giang thường dùng mo nang tre hoặc mo nang cau khô thu nhặt từ các miệt vườn nông thôn. Lớp mo này phải thật dai, phẳng và sạch, được chêm khéo léo vào giữa hai lớp lá cọ để chiếc nón vừa có độ cứng cáp chống chọi với những cơn mưa rào xối xả miền Trung, vừa giữ được trọng lượng siêu nhẹ khi đội trên đầu.
Vót chuốt thanh nan tre uốn khuôn mười sáu vành
Khung xương của nón Ba Giang được tạo thành từ những thanh nan tre già, thường là tre cật hoặc nứa đồi lấy từ thượng lưu sông La và vườn quốc gia Vũ Quang. Tre được ngâm nước vôi trong nhiều tháng để chống mối mọt, sau đó pha thành từng đoạn ngắn và vót chuốt hoàn toàn bằng tay. Người thợ chằm nón dùng dao sắc chuốt từng nan tre sao cho tròn nhẵn, mỏng mảnh như que tăm nhưng vẫn giữ được độ uốn dẻo phi thường.
Mỗi chiếc nón tiêu chuẩn luôn tuân thủ nghiêm ngặt kết cấu vành nón mười sáu nấc. Mười sáu vành tròn có đường kính thu nhỏ dần từ chân nón lên đến chóp nhọn, được gắn kết trên chiếc khuôn gỗ tháp hình nón đối xứng hoàn hảo. Khoảng cách giữa các vành được tính toán chuẩn xác đến từng mi-li-mét, bảo đảm khi lợp lá và khâu cước, chiếc nón có độ khum tròn mềm mại, không bao giờ bị méo mó hay chùng võng dù gặp thời tiết khắc nghiệt.
Kỹ nghệ chằm nón tinh xảo tại làng nón Ba Giang
Nghề làm nón thoạt nhìn có vẻ bình dị nhưng thực chất là một chuỗi thao tác thủ công đòi hỏi sự kiên nhẫn tột bậc, đôi bàn tay khéo léo và thị lực tinh tường của người thợ. Tại làng nón Ba Giang, mỗi sản phẩm hoàn chỉnh là kết quả của hàng chục công đoạn tỉ mỉ từ khâu làm phẳng lá cho đến mũi khâu cuối cùng.
Kỹ thuật phơi sương và miết phẳng lá nón
Công đoạn xử lý lá nón tại Ba Giang mang những nét bí truyền độc đáo không thể trộn lẫn. Lá sau khi hái từ rừng về được phơi nắng nhẹ cho se bớt nhựa cây, sau đó đem phơi sương đêm trong khoảng hai đến ba ngày để sợi lá hút ẩm tự nhiên trở nên mềm mại và dẻo dai. Tiếp đó, người thợ tiến hành sấy lá trên bếp than trấu âm ỉ nhằm giữ sắc trắng ngà và phòng tránh ẩm mốc lâu dài.
Khâu miết lá đòi hỏi kỹ năng vận dụng nhiệt lượng khéo léo. Người thợ dùng một miếng gang hoặc lưỡi cày gang cổ hơ trên than hoa cho ấm vừa độ, bọc ngoài bằng lớp vải mềm rồi miết dứt khoát từng phiến lá trên một khúc gỗ nhẵn. Đôi bàn tay miết đều từ cuống lá ra ngọn lá sao cho bề mặt phiến lá phẳng phiu như tờ giấy trắng, không một nếp nhăn, không bị cháy xém hay giòn gãy. Từng chiếc lá sau khi ủi phẳng sẽ được cắt gọt chuẩn kích thước, sẵn sàng bước vào công đoạn xỏ lá và lợp khuôn.

Kỹ thuật khâu mũi cước và lợp hai lớp lá
Khi khung nón mười sáu vành đã được định vị trên khuôn gỗ tháp, người thợ bước vào công đoạn lợp lá. Mỗi chiếc nón Ba Giang luôn có hai lớp lá bảo vệ: lớp lá ngoài cùng được chọn từ những phiến lá trắng đẹp nhất, xếp đều tăm tắp chồng mí lên nhau; lớp bên trong lót lá đệm kèm theo lớp mo nang tre mỏng. Sự kết hợp hai lớp này giúp nón che nắng không bị chói và đi mưa nước không thể ngấm qua khe hở.
Đỉnh cao của kỹ thuật chằm nón lá tại Ba Giang nằm ở những đường kim mũi cước. Khác với các dòng nón đan sợi to ở nhiều vùng khác, thợ Ba Giang dùng loại chỉ cước trong suốt, sợi cực mảnh và dai. Từng mũi kim xuyên qua hai lớp lá và ôm khít lấy vành tre theo khoảng cách đều đặn chỉ vài mi-li-mét. Người thợ phải giữ lực kéo sợi chỉ thật đều tay, mũi khâu thẳng hàng như kẻ chỉ, giấu nút thắt vào bên trong để mặt ngoài chiếc nón phẳng mịn tinh khôi.
| Tiêu chí kỹ thuật bách khoa | Quy chuẩn thực tế tại làng nón Ba Giang | Giá trị thẩm mỹ và độ bền di sản |
|---|---|---|
| Địa bàn sản xuất | Thôn Thống Nhất, xã Việt Tiến, huyện Thạch Hà | Không gian làng nghề ven sông Ba Giang hơn 100 năm tuổi |
| Cấu trúc khuôn nón | Khuôn gỗ tháp chuẩn 16 vành tre uốn tròn | Đảm bảo độ khum cân đối, thanh thoát và chịu lực gió |
| Vật liệu bề mặt chính | Lá cọ non bánh tẻ từ rừng Hương Khê và Vũ Quang | Màu trắng ngà tự nhiên, dẻo dai và không giòn gãy |
| Lớp đệm chống thấm | Mo nang tre già hoặc mo cau vườn sấy khô | Cách nhiệt chống nắng gắt và ngăn nước mưa thấm qua nón |
| Kỹ thuật làm phẳng | Hơ than hoa và miết phẳng thủ công bằng lưỡi gang | Giữ bề mặt lá phẳng mịn như lụa, không cháy cạnh |
| Loại chỉ chằm nón | Sợi chỉ cước trong suốt dẻo dai chịu mài mòn | Mũi khâu giấu mối tinh tế, đường chỉ khít đều tăm tắp |
| Đặc tính sử dụng | Trọng lượng nhẹ, che nắng tốt, bền bỉ trước mưa gió | Thích nghi hoàn hảo với khí hậu khắc nghiệt miền Trung |

Sức sống di sản đương đại của làng nón Ba Giang
Vượt lên trên công năng của một vật phẩm che nắng che mưa mộc mạc nơi đồng ruộng, chiếc nón Ba Giang đã trở thành một phần tâm thức văn hóa của con người Hà Tĩnh. Giữa nhịp sống hiện đại hóa hôm nay, làng nghề vẫn giữ được sức sống bền bỉ nhờ tình yêu nghề và định hướng gìn giữ di sản đúng đắn của địa phương.
Dấu ấn văn hóa trong đời sống người dân
Hình ảnh chiếc nón lá trắng muốt nghiêng che tà áo dài truyền thống hay đồng hành cùng người nông dân trên những cánh đồng lúa bạt ngàn đã in đậm trong thơ ca và hội họa. Chiếc nón Ba Giang vừa duyên dáng, e ấp trong những dịp lễ hội đình làng, vừa bền bỉ, dẻo dai cùng người mẹ tần tảo gánh hàng rong qua những trưa hè nắng cháy. Cùng với những di sản thủ công đan lát mộc mạc như làng đan lát Nam Giang hay những cánh đồng cói xanh tốt dệt nên tấm chiếu thơm của làng chiếu cói Cẩm Hòa, nghề chằm nón Ba Giang tạo nên diện mạo phong phú cho bức tranh làng nghề thủ công truyền thống Hà Tĩnh.
Về phương diện văn hóa ứng xử, chiếc nón lá còn là biểu tượng của sự cần mẫn, chịu thương chịu khó của phụ nữ miền Trung. Khi đem so sánh với các trung tâm làm nón lừng danh khắp cả nước như làng nón Chuông của vùng đất kinh kỳ Thăng Long, nón Ba Giang mang một nét mộc mạc, bền chắc rất riêng, phản ánh chân thực cốt cách kiên cường trước thiên nhiên bão táp của người dân sống dưới chân dãy núi Hồng Lĩnh Hà Tĩnh. Sau những giờ lao động vất vả bên khung nón, người thợ làng Ba Giang lại có thói quen quây quần bên hiên nhà, cùng thưởng thức chén chè xanh om nóng hổi bên cạnh phong kẹo ngọt ngào của kẹo cu đơ Hà Tĩnh, sẻ chia những câu chuyện đời thường ấm áp.
Định hướng bảo tồn làng nghề trong thời đại mới
Hiện nay, tại thôn Thống Nhất, xã Việt Tiến, huyện Thạch Hà vẫn có hàng chục hộ gia đình duy trì làm nón thường xuyên quanh năm. Nhằm nâng cao giá trị của sản phẩm truyền thống, chính quyền địa phương đang tích cực triển khai các chương trình hỗ trợ bà con liên kết sản xuất, cải tiến mẫu mã quai nón, kết hợp thêu tranh phong cảnh và chữ thư pháp lên mặt nón để phục vụ khách du lịch. Không gian làng nghề nón Ba Giang nằm trên tuyến du lịch văn hóa tâm linh kết nối từ thành phố Hà Tĩnh qua Khu lưu niệm Lý Tự Trọng Thạch Hà ra đến các di tích lịch sử ven biển, tạo tiền đề thuận lợi để phát triển mô hình du lịch làng nghề trải nghiệm.
Đồng hành cùng nỗ lực đó, cổng thông tin Hà Tĩnh NSSC đóng vai trò cầu nối quan trọng trong việc số hóa dữ liệu di sản văn hóa, quảng bá hình ảnh làng nghề truyền thống của tỉnh tới cộng đồng khởi nghiệp và du khách gần xa. Những bàn tay tài hoa của người thợ già và sự tiếp nối đầy nhiệt huyết của thế hệ trẻ hôm nay chính là bảo chứng vững chắc cho sự trường tồn của di sản làng nghề truyền thống Hà Tĩnh.
Dưới bóng mát của lũy tre làng và dòng sông Nghèn êm đềm xuôi chảy, nhịp sống tại làng nón Ba Giang vẫn diễn ra đều đặn qua từng mũi kim khâu cước bền bỉ. Trải qua hơn một thế kỷ gắn bó với bao thế hệ người dân Thạch Hà, chiếc nón Ba Giang không chỉ là sản phẩm thủ công tinh xảo mà còn là chiếc cầu nối thời gian, gìn giữ vẹn nguyên nét duyên thầm và cốt cách thanh cao của văn hóa dân tộc trên quê hương núi Hồng sông La.
NSSC Hà Tĩnh
hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hà Tĩnh.
Bài liên quan
Làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng - Giọt ngọc chắt chiu từ biển mặn Hà Tĩnh
Làng nghề nước mắm Cẩm Nhượng tại huyện Cẩm Xuyên lưu giữ kỹ thuật ủ chượp cá cơm tươi với muối hạt tạo nên giọt nước mắm cánh gián đậm đà.
Làng rèn Trung Lương - Tiếng búa đỏ lửa dưới chân núi Hồng Lĩnh
Làng rèn Trung Lương dưới chân núi Hồng Lĩnh gìn giữ ngọn lửa nghề rèn truyền thống với nghệ thuật quai búa và bí quyết tôi thép độc đáo.
Làng mộc Thái Yên - Nét đục chạm tinh hoa trăm năm bên dòng sông La
Làng mộc Thái Yên tại Đức Thọ lưu giữ kỹ nghệ chạm khắc gỗ tinh xảo với mộng chốt chuẩn mực và hoa văn độc bản của nghệ nhân Hà Tĩnh.



