Bỏ qua đến nội dung

Vườn quốc gia Vũ Quang - Kho báu sinh học và hào khí Cần Vương đại ngàn

Tọa lạc tại vùng núi phía Tây Bắc tỉnh Hà Tĩnh, vườn quốc gia Vũ Quang đóng vai trò là vùng lõi sinh thái trọng yếu của khu vực Bắc Trung Bộ. Không gian rừng nguyên sinh rộng lớn nơi đây vừa bảo tồn nguồn gen động thực vật đặc hữu toàn cầu vừa gắn liền với trang sử giữ nước kiên cường của dân tộc cuối thế kỷ mười chín.

NSSC Hà TĩnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh rừng nguyên sinh và hồ Ngàn Trươi tại vườn quốc gia Vũ Quang tỉnh Hà Tĩnh

Ẩn mình giữa những dải sương mù bảng lảng dọc theo sườn Đông hùng vĩ của mạch núi biên giới Việt - Lào, vườn quốc gia Vũ Quang mở ra một thế giới tự nhiên cổ sơ gần như vẹn nguyên qua hàng triệu năm tiến hóa địa chất. Những tán rừng già rợp bóng cây cổ thụ ngàn năm tuổi quyện cùng tiếng thác đổ từ thượng nguồn sông Ngàn Trươi đã kiến tạo nên một bảo tàng sinh học sống động giữa lòng đất trời Hà Tĩnh.

Vị trí địa lý và lịch sử hình thành vườn quốc gia Vũ Quang

Trải rộng trên địa bàn ba huyện miền núi phía Tây Bắc tỉnh Hà Tĩnh gồm Vũ Quang, Hương Khê và Hương Sơn, vườn quốc gia Vũ Quang nắm giữ vị trí địa lý chiến lược tại trung tâm sườn Đông của dãy núi Trường Sơn. Không gian rừng đặc dụng này tiếp giáp trực tiếp với đường biên giới quốc gia Việt - Lào ở phía Tây, trở thành cầu nối sinh thái trọng yếu giữa hai khu bảo tồn thiên nhiên lớn của khu vực Bắc Trung Bộ.

Tọa độ địa lý chiến lược trên sườn Đông Trường Sơn

Xét về mặt tọa độ địa lý tự nhiên, vườn quốc gia Vũ Quang nằm trải dài dọc theo phần bắc của dãy Trường Sơn Bắc với tổng diện tích quản lý hơn năm mươi bảy nghìn hécta rừng và đất lâm nghiệp. Trong đó, vùng lõi bảo tồn nghiêm ngặt và phân khu phục hồi sinh thái chiếm hơn năm mươi hai nghìn hécta, được bao quanh bởi vùng đệm gồm các xã miền núi thuộc ba huyện Vũ Quang, Hương Sơn và Hương Khê. Phía Tây Nam của vườn quốc gia có đường biên giới tự nhiên dài hơn sáu mươi bảy kilômét tiếp giáp với khu bảo tồn quốc gia Nakai - Nam Theun của nước bạn Lào.

Nhìn trên bản đồ địa hình khu vực Bắc Trung Bộ, Vũ Quang nằm ở vị trí trung chuyển sinh học đặc biệt quan trọng giữa vườn quốc gia Pù Mát thuộc tỉnh Nghệ An ở phía Bắc và Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng thuộc địa bàn tỉnh Quảng Bình cũ nay kết nối về Quảng Trị ở phía Nam. Sự liền mạch của dải rừng nguyên sinh dọc theo sống núi biên giới đã tạo nên một hành lang xanh xuyên quốc gia, giúp các quần thể động vật hoang dã quý hiếm có không gian di cư và duy trì nguồn gen tự nhiên bền vững.

Về mặt kiến tạo địa chất, khu vực này được hình thành trên nền đá gốc cổ sinh và trung sinh bao gồm đá granit, đá phiến thạch anh và đá cát kết. Quá trình nâng lên mạnh mẽ của vận động tạo sơn tân kiến tạo kết hợp với sự bào mòn của mạng lưới sông suối dày đặc đã tạo cho Vũ Quang một cấu trúc địa hình chia cắt sâu và hiểm trở.

Hành trình xác lập vị thế Vườn di sản ASEAN danh giá

Trước khi trở thành trung tâm bảo tồn danh tiếng toàn cầu, vùng rừng núi Vũ Quang từng là một lâm trường khai thác gỗ thuộc huyện Hương Khê cũ. Bước ngoặt lịch sử diễn ra vào mùa hạ năm 1992 khi đoàn khảo sát khoa học phối hợp giữa Bộ Lâm nghiệp Việt Nam và Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên thực hiện cuộc điều tra thực địa sâu trong rừng nguyên sinh Vũ Quang. Tại đây, các nhà khoa học đã công bố phát hiện loài thú sừng dài hoàn toàn mới mang tên Sao la, gây chấn động giới sinh học quốc tế.

Trước giá trị sinh học đặc biệt quý hiếm vừa được hé lộ, năm 1994 Chính phủ đã ban hành quyết định thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên Vũ Quang nhằm chuyển sang chế độ bảo vệ nghiêm ngặt. Đến ngày mười lăm tháng Bảy năm 2002, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 102/2002/QĐ-TTg chuyển hạng Khu bảo tồn thiên nhiên Vũ Quang thành vườn quốc gia Vũ Quang với chức năng bảo tồn trọn vẹn hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới Bắc Trường Sơn.

Nhờ những nỗ lực gìn giữ nguyên trạng hệ sinh thái rừng già và sự phong phú vượt trội của các loài đặc hữu, tháng Mười năm 2019 tại Hội nghị Bộ trưởng Môi trường các nước Đông Nam Á lần thứ mười lăm, khu vực này đã chính thức được Trung tâm Đa dạng sinh học ASEAN trao bằng công nhận danh hiệu Vườn di sản ASEAN. Danh hiệu quốc tế cao quý ấy đã khẳng định tầm vóc khu vực của đại ngàn Vũ Quang.

Địa hình kỳ vĩ và kho tàng sinh học tại vườn quốc gia Vũ Quang

Được mệnh danh là một trong những điểm nóng về đa dạng sinh học của thế giới, vườn quốc gia Vũ Quang sở hữu sự phân hóa đai cao địa hình vô cùng ngoạn mục từ độ cao ba mươi mét ở thung lũng chân núi vọt lên trên hai nghìn hai trăm mét tại đỉnh núi biên giới. Chính biên độ độ cao lớn cùng lượng mưa dồi dào quanh năm đã sản sinh ra hệ thống thủy văn kỳ vĩ và thảm sinh vật mang tính đặc hữu bậc nhất Việt Nam.

Đỉnh Rào Cỏ, thác Thang Đày và thủy vực Ngàn Trươi

Đặc trưng nổi bật nhất của địa hình vườn quốc gia Vũ Quang là độ dốc lớn trên hai mươi lăm đến ba mươi lăm độ với những dãy núi cao chạy song song theo hướng Tây Bắc - Đông Nam thấp dần về phía đông. Điểm cao nhất và cũng là nóc nhà của toàn bộ vùng rừng núi Hà Tĩnh chính là đỉnh Rào Cỏ nằm trên đường biên giới Việt - Lào với độ cao hai nghìn hai trăm ba mươi lăm mét so với mực nước biển, nơi sở hữu kiểu rừng lùn rêu phong cổ kính mang sắc thái á nhiệt đới núi cao.

Từ các sườn núi đá dốc đứng trên độ cao hơn một nghìn mét, hàng trăm khe suối nguyên sinh hợp lưu lại tạo thành những dòng thác trắng xóa đổ xuống thung lũng sâu. Nổi tiếng nhất là thác Thang Đày nằm giữa rừng già nguyên sinh với chiều cao hàng trăm mét phân thành bốn mươi lăm bậc đá xếp chồng lên nhau như những bậc thang bắc lên mây trời.

Toàn bộ mạng lưới sông suối chảy ra từ vùng lõi rừng đặc dụng như sông Rào Trổ và suối Rào Rồng đều đổ về hồ Ngàn Trươi, công trình thủy lợi kết hợp hồ sinh thái có dung tích chứa nước lớn nhất tỉnh Hà Tĩnh. Mặt hồ rộng hơn bốn nghìn hécta nằm ngay cửa ngõ vườn quốc gia với hơn ba mươi hòn đảo lớn nhỏ nhấp nhô giữa làn nước xanh ngọc bích đã tạo nên vùng tiểu khí hậu mát mẻ và cung cấp nguồn nước ngọt dồi dào cho vùng hạ du sông La.

Thảm rừng nguyên sinh và phát hiện Sao la, Mang lớn

Nhờ sự giao thoa của nhiều luồng thực vật bản địa Bắc Việt Nam, Nam Trung Hoa, Mã Lai và Himalaya, hệ thực vật tại vườn quốc gia Vũ Quang đạt mức độ đa dạng cao với trên một nghìn tám trăm hai mươi ba loài thực vật bậc cao có mạch thuộc hai trăm linh hai họ. Các tầng rừng nguyên sinh tại đây nổi bật với những quần thể cây gỗ quý hiếm như lim xanh, hoàng đàn giả, pơ mu, sến mật, gụ lau, trầm hương và thông nàng.

Về mặt động vật học, Vũ Quang đã đi vào lịch sử bảo tồn thiên nhiên thế giới như cái nôi phát hiện các loài thú lớn mới vào cuối thế kỷ hai mươi. Sự kiện tìm thấy loài Sao la có danh pháp khoa học là Pseudoryx nghetinhensis vào tháng Năm năm 1992 được mệnh danh là kỳ lân châu Á bởi cặp sừng dài thẳng vút và hình thái cổ xưa. Chỉ một năm sau đó vào năm 1993, các nhà khoa học tiếp tục phát hiện thêm loài Mang lớn Vũ Quang mang danh pháp Muntiacus vuquangensis, loài thú móng guốc lớn nhất trong họ nhà mang và được đặt tên khoa học theo chính địa danh Vũ Quang.

Ngoài hai loài thú biểu tượng trên, hệ động vật có xương sống của vườn quốc gia còn ghi nhận chín mươi tư loài thú, ba trăm mười lăm loài chim, năm mươi tám loài bò sát, ba mươi ba loài lưỡng cư và tám mươi tám loài cá nước ngọt. Nhiều loài quý hiếm như chà vá chân nâu, vượn đen má trắng, bò tót và trĩ sao vẫn đang được giám sát chặt chẽ thông qua hệ thống bẫy ảnh tự động đặt sâu trong vùng lõi.

| Hạng mục địa sinh thái và di tích | Thông số và vị trí tọa độ | Đặc điểm tự nhiên và lịch sử tiêu biểu | Giá trị bảo tồn và di sản |

| --- | --- | --- | --- |

| Tổng diện tích vườn quốc gia | Hơn 57.000 ha tại Vũ Quang, Hương Khê, Hương Sơn | Hơn 52.000 ha rừng đặc dụng nối liền biên giới Việt - Lào trên dãy Trường Sơn Bắc | Được công nhận là Vườn di sản ASEAN vào năm 2019 |

| Đỉnh Rào Cỏ và thác Thang Đày | Đỉnh Rào Cỏ cao 2.235 mét trên biên giới | Nóc nhà của tỉnh Hà Tĩnh với rừng rêu á nhiệt đới và ngọn thác 45 bậc đá giữa rừng già | Biểu tượng địa mạo núi cao và nguồn sinh thủy thượng nguồn |

| Hồ Ngàn Trươi | Cửa ngõ vườn quốc gia, diện tích mặt nước hơn 4.000 ha | Hồ chứa nước ngọt dung tích hơn 775 triệu mét khối với hàng chục đảo rừng xanh biếc | Điều tiết thủy văn hạ du và tạo cảnh quan sơn thủy hữu tình |

| Loài Sao la và Mang lớn Vũ Quang | Vùng lõi rừng nguyên sinh độ cao 400 đến 1.600 mét | Hai loài thú lớn đặc hữu được phát hiện năm 1992 và 1993 gây tiếng vang toàn cầu | Biểu tượng đa dạng sinh học quý hiếm bậc nhất hành tinh |

| Thành cụ Phan Đình Phùng | Tiểu khu 180A thuộc thung lũng rừng Vũ Quang | Căn cứ địa trung tâm của nghĩa quân Cần Vương với hệ thống đồn trại và xưởng rèn vũ khí | Di tích lịch sử quốc gia gắn với cuộc khởi nghĩa Hương Khê |

Các phân khu cảnh quan và dấu ấn lịch sử vườn quốc gia Vũ Quang

Sự hòa quyện giữa vẻ đẹp thiên nhiên hoang sơ và chiều sâu lịch sử giữ nước đã tạo nên bản sắc độc nhất vô nhị cho vườn quốc gia Vũ Quang. Không chỉ là ngôi nhà chung của muôn loài sinh vật cổ sơ, những cánh rừng đại ngàn trùng điệp nơi đây còn từng là pháo đài tự nhiên bất khả xâm phạm che chở cho nghĩa quân yêu nước trong phong trào Cần Vương cuối thế kỷ mười chín.

Khung cảnh rừng nguyên sinh và dòng thác trong vắt giữa đại ngàn vườn quốc gia Vũ Quang tại Hà Tĩnh
Khung cảnh rừng nguyên sinh và dòng thác trong vắt giữa đại ngàn vườn quốc gia Vũ Quang tại Hà Tĩnh

Hình 1 - Thảm rừng nguyên sinh xanh thẫm và dòng suối thác đầu nguồn tại khu vực lõi vườn quốc gia Vũ Quang.

Ba phân khu bảo tồn và quần thể cây di sản

Theo quy hoạch bảo tồn lâm nghiệp bền vững, toàn bộ diện tích vườn quốc gia Vũ Quang được tổ chức thành ba phân khu chức năng rõ rệt gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng hơn ba mươi tám nghìn hécta, phân khu phục hồi sinh thái rộng hơn mười ba nghìn hécta và phân khu hành chính dịch vụ. Tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt dọc theo biên giới Việt - Lào, các cánh rừng nguyên sinh vẫn giữ nguyên cấu trúc năm tầng tán cổ điển với độ che phủ rừng đạt trên chín mươi lăm phần trăm.

Ẩn sâu trong các tiểu khu rừng già thuộc xã Sơn Kim và vùng lõi Vũ Quang là những quần thể cây cổ thụ có tuổi đời từ năm trăm năm đến hơn một nghìn năm. Đặc biệt, quần thể cây pơ mu, cây sa mu dầu và cây chò chỉ khổng lồ vươn cao hơn bốn mươi mét giữa sườn núi đá đã được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, phản ánh sức sống mãnh liệt của hệ sinh thái Bắc Trường Sơn.

Căn cứ địa khởi nghĩa Hương Khê và thành cụ Phan

Giữa không gian thâm nghiêm của rừng già thuộc tiểu khu 180A, vườn quốc gia Vũ Quang còn trân trọng gìn giữ quần thể di tích lịch sử thành cụ Phan Đình Phùng, đại bản doanh gắn liền với cuộc khởi nghĩa Hương Khê kéo dài suốt mười năm từ năm 1885 đến năm 1895. Sau khi kinh thành Huế thất thủ và thượng thư Tôn Thất Thuyết phò tá nhà vua ra vùng núi Quảng Trị và Hà Tĩnh ban chiếu Cần Vương, chí sĩ Phan Đình Phùng đã đứng lên chiêu mộ nghĩa binh khắp bốn tỉnh Bắc Trung Bộ, chọn địa thế hiểm yếu của núi rừng Vũ Quang và thành Sơn Phòng Hàm Nghi làm căn cứ kháng chiến lâu dài bảo vệ vua Hàm Nghi.

Tận dụng địa hình núi cao vực sâu và rừng già che khuất tầm nhìn tại thung lũng Vũ Quang, nghĩa quân đã xây dựng hệ thống chiến lũy liên hoàn gồm đồn Thượng, đồn Trung, đồn Hạ cùng kho lương và bãi luyện quân. Chính tại giữa lòng đại ngàn này, vị tướng tài ba Cao Thắng cùng các thợ rèn tâm huyết của Hà Tĩnh đã nghiên cứu và chế tạo thành công hàng trăm khẩu súng trường kiểu 1874 của nghĩa quân Cao Thắng, một kỳ tích quân giới đáng kinh ngạc của dân tộc Việt Nam vào cuối thế kỷ mười chín.

Tại khu vực khe Trươi và sườn núi Vũ Quang năm 1894, nghĩa quân dưới sự chỉ huy trực tiếp của Phan Đình Phùng đã vận dụng sáng tạo kế sách sa nang tháo nước, dùng sọt đất ngăn dòng suối thượng nguồn rồi bất ngờ tháo đập kết hợp lăn gỗ đá từ trên vách núi xuống, làm nên trận thắng Vũ Quang vang dội. Ngày nay, những dấu tích nền thành cổ, bờ hào đá và bia tưởng niệm dưới tán rừng già đã trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước.

Giá trị bảo tồn và bản sắc vùng đệm vườn quốc gia Vũ Quang

Không tách rời bảo tồn thiên nhiên khỏi đời sống con người, vườn quốc gia Vũ Quang ngày nay được vận hành theo mô hình gắn kết chặt chẽ giữa bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi di sản với phát triển sinh kế bền vững và gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của cộng đồng cư dân vùng đệm.

Hành lang đa dạng sinh học liên biên giới Bắc Trường Sơn

Trên bình diện sinh thái học khu vực Đông Dương, vườn quốc gia Vũ Quang đóng vai trò là mắt xích trung tâm trong hành lang bảo tồn đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn. Với diện tích rừng tự nhiên liền khoảnh lớn và độ nguyên sinh cao, khu vực này hoạt động như bể hấp thụ carbon khổng lồ, điều hòa chế độ nhiệt ẩm và ngăn chặn hiệu quả lũ ống, lũ quét cho vùng hạ du tỉnh Hà Tĩnh.

Trong những năm qua, trung tâm cứu hộ và bảo tồn sinh vật của vườn quốc gia đã tiếp nhận, chăm sóc và tái thả về môi trường tự nhiên hàng nghìn cá thể động vật hoang dã quý hiếm. Sự phối hợp tuần tra bảo vệ rừng bằng công nghệ thông minh đã giúp phục hồi nhiều quần thể thú móng guốc, linh trưởng và các loài chim đặc hữu.

Đời sống sinh thái và sản vật bản địa miền sơn cước

Bao quanh ranh giới rừng đặc dụng là không gian sinh sống lâu đời của cộng đồng cư dân miền sơn cước thuộc các huyện Vũ Quang, Hương Khê và Hương Sơn với kho tàng tri thức bản địa gắn bó với núi rừng. Nhờ nguồn nước suối khoáng chất mát lành chảy ra từ rừng già và lớp đất phù sa cổ màu mỡ dưới chân núi, vùng đệm Vũ Quang đã hình thành nên những vùng nông sản và ẩm thực truyền thống đặc sắc.

Tại các dòng suối đá trong vắt dưới chân núi, loài cá mát sinh sống tự nhiên ăn rêu đá và thảo mộc rừng đã trở thành nguyên liệu làm nên món cá mát Vũ Quang nướng ống nứa thơm lừng hương vị núi rừng. Trên những sườn đồi thoai thoải vùng đệm, khí hậu ngày nắng ấm đêm sương lạnh cùng nguồn nước tinh khiết từ hồ Ngàn Trươi đã nuôi dưỡng những vườn cam chanh Vũ Quang vỏ mỏng, mọng nước và ngọt thanh. Đồng thời, từ muôn hoa thảo dược quý hiếm nở rộ bốn mùa dưới tán rừng già, người dân địa phương còn thu hoạch được thức quà thiên nhiên tinh túy là mật ong rừng Vũ Quang vàng sánh, giàu dưỡng chất tự nhiên.

Những trụ cột giá trị làm nên vị thế bách khoa toàn diện của vườn quốc gia Vũ Quang có thể được đúc kết qua các điểm nhấn cốt lõi sau đây.

  • Vị thế Vườn di sản ASEAN trên dãy Trường Sơn Bắc: Quy mô hơn năm mươi bảy nghìn hécta rừng và đất lâm nghiệp nối liền biên giới Việt - Lào, giữ vai trò cầu nối sinh thái trọng yếu giữa Pù Mát và Phong Nha - Kẻ Bàng.
  • Cái nôi phát hiện các loài thú lớn đặc hữu toàn cầu: Nơi đầu tiên trên thế giới phát hiện loài Sao la vào năm 1992 và loài Mang lớn Vũ Quang vào năm 1993 cùng hơn một nghìn tám trăm loài thực vật bậc cao.
  • Quần thể địa mạo núi cao và thủy vực kỳ vĩ: Hội tụ đỉnh Rào Cỏ cao hai nghìn hai trăm ba mươi lăm mét, thác Thang Đày bốn mươi lăm bậc đá giữa rừng nguyên sinh và đại thủy vực hồ Ngàn Trươi rộng lớn.
  • Không gian di tích lịch sử Cần Vương bất khuất: Lưu giữ thành cụ Phan Đình Phùng, xưởng rèn vũ khí của Cao Thắng và những dấu tích hào hùng của cuộc khởi nghĩa Hương Khê cuối thế kỷ mười chín.

Hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp kỳ vĩ của rừng nguyên sinh, giá trị sinh học toàn cầu và hào khí lịch sử giữ nước của cha ông, vườn quốc gia Vũ Quang mãi là viên ngọc xanh vô giá nơi đại ngàn phía Tây tỉnh Hà Tĩnh. Để tìm hiểu sâu hơn về mạng lưới danh thắng tự nhiên, di tích lịch sử và hệ sinh thái văn hóa bản địa trên khắp địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Hà Tĩnh NSSC nhằm tra cứu nguồn dữ liệu bách khoa chính thống.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Tĩnh

hatinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Tĩnh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Tĩnh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất